امروز در ایران و جهان چه گذشت؛ 27 می / 6 خرداد

نویسنده: ساموئل (پیمان) سلاحی، نویسنده و پژوهشگر حوزه سیاست و تاریخ

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ مقدمه

امروز در ایران و جهان چه گذشت؟
روز ۲۷ می، برابر با ۶ خرداد، در تقویم تاریخی ایران و جهان روزی پرحادثه است؛ روزی که در آن می‌توان رد پای سیاست، سرزمین، اقتصاد، آزادی‌های فردی، رسانه، استعمار، نفت، جنگ و اندیشه سیاسی را کنار هم دید.

در ایران، این روز با موضوعاتی مانند موضع شاه عباس درباره بحرین، کشف نفت مسجدسلیمان، بازپس‌گیری اختیار چاپ اسکناس از انگلیسی‌ها، انقلاب مطبوعاتی سال ۱۳۴۰ و آغاز نخستین دوره مجلس شورای اسلامی پیوند دارد. در جهان نیز، ۲۷ می با چهره‌هایی مانند ابن خلدون، رابرت کخ، جواهر لعل نهرو و رویدادهایی مانند قانون Habeas Corpus، تأسیس سن‌پترزبورگ، نبرد دریایی تسوشیما و بحران‌های معاصر شناخته می‌شود.

اهمیت این روز در آن است که نشان می‌دهد تاریخ فقط مجموعه‌ای از اتفاق‌های پراکنده نیست؛ بلکه شبکه‌ای از تصمیم‌ها، قدرت‌ها، نهادها و پیامدهاست. هر رویداد تاریخی، اگر درست خوانده شود، می‌تواند چراغی برای فهم امروز و آینده باشد.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ شاه عباس و مسئله بحرین

در ۲۷ می ۱۶۱۴، شاه عباس یکم صفوی پس از دریافت پیام پادشاه اسپانیا، درخواست واگذاری بحرین را با صراحت رد کرد. پادشاه اسپانیا خواسته بود ایران بحرین را به اسپانیا بسپارد تا اسپانیایی‌ها بتوانند از منابع مروارید آن بهره‌برداری کنند.

شاه عباس در پاسخ گفت بحرین، بر اساس پیشینه تاریخی و پیوند فرهنگی مردم آن، بخشی از قلمرو ایران است و او درباره تمامیت ارضی ایران با هیچ قدرتی مصالحه نخواهد کرد. مضمون پاسخ او روشن بود: اگر قدرتی از آن سوی جهان مدعی بحرین است، تنها از راه جنگ می‌تواند آن را از ایران بگیرد.

بحرین در منابع تاریخی، برای دوره‌هایی طولانی در حوزه نفوذ ایران قرار داشت. در دانشنامه ایرانیکا نیز درباره پیوندهای تاریخی بحرین با ایران و نقش نیروهای ایرانی در این منطقه توضیح داده شده است:
https://www.iranicaonline.org/articles/bahrain-all/bahrain-ii-shi%CA%BFite-elements-in-bahrain

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ بحرین و تمامیت ارضی ایران

در دوره صفوی، شاه عباس با بیرون راندن پرتغالی‌ها از بخش‌هایی از خلیج فارس، نقش مهمی در بازسازی اقتدار ایران در جنوب ایفا کرد. دانشنامه ایرانیکا در مدخل هرمز نیز به نقش شاه عباس و الله‌وردی‌خان در مقابله با پرتغالی‌ها و بازپس‌گیری بحرین اشاره دارد:
https://www.iranicaonline.org/articles/hormuz-ii

در دوره‌های بعد، بحرین زیر تأثیر تحولات خلیج فارس، نفوذ بریتانیا و رقابت‌های منطقه‌ای از حوزه حکمرانی ایران جدا شد. ایران تا سال ۱۹۷۰ همچنان ادعای تاریخی خود درباره بحرین را مطرح می‌کرد. برای مطالعه بیشتر درباره تاریخ روابط سیاسی بحرین و ایران، این منبع قابل استفاده است:
https://www.iranicaonline.org/articles/bahrain-all/bahrain-iii-history-of-political-relations-with-iran

پیام تاریخی این رویداد روشن است: مسئله سرزمین، حافظه ملی و حاکمیت ملی را نمی‌توان با فشار خارجی یا تصمیم‌های پشت‌پرده تعیین کرد.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ انحصار معاملات قند و شکر

در یکم خرداد ۱۳۰۴، قانون انحصار معاملات قند و شکر در دست دولت به تصویب مجلس رسید و در روزی چون امروز اجرا شد. هدف این قانون، تثبیت قیمت قند و شکر و جلوگیری از سوءاستفاده در بازار بود.

در آن دوره، قند و شکر از کالاهای مهم مصرفی مردم به‌شمار می‌رفتند. دولت تلاش داشت با دخالت مستقیم در بازار، از افزایش بی‌رویه قیمت و احتکار جلوگیری کند. از این نظر، این قانون در زمان خود نوعی سیاست حمایتی برای مصرف‌کنندگان بود.

این رویداد نشان می‌دهد که نقش دولت در اقتصاد همیشه یک موضوع ساده و یک‌خطی نیست. اگر دولت سالم، شفاف و پاسخ‌گو باشد، می‌تواند در کالاهای حیاتی نقش تنظیم‌گر داشته باشد. اما اگر دولت گرفتار فساد و ناکارآمدی شود، همین انحصار می‌تواند به رانت، فساد و فشار بر مردم تبدیل شود.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ نفت مسجدسلیمان و آغاز عصر طلای سیاه

در ماه می ۱۹۰۸، نخستین چاه نفت ایران در منطقه مسجدسلیمان به نفت رسید. این کشف، ایران و خاورمیانه را وارد عصر تازه‌ای کرد؛ عصری که هم ثروت آورد، هم وابستگی، رقابت خارجی، کودتا، قراردادهای نابرابر و بحران‌های سیاسی.

شرکت BP در تاریخچه خود نوشته است که در ۲۶ می ۱۹۰۸ حفاری در مسجدسلیمان به نفت رسید و این رخداد یکی از آغازگاه‌های مهم تاریخ نفت در خاورمیانه بود:
https://www.bp.com/about-us/who-we-are/our-history

پس از این کشف، شرکت نفت ایران و انگلیس، یا Anglo-Persian Oil Company، شکل گرفت و به یکی از مهم‌ترین ابزارهای نفوذ اقتصادی بریتانیا در ایران تبدیل شد. برای مطالعه بیشتر:
https://en.wikipedia.org/wiki/Anglo-Persian_Oil_Company

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ نفت، ثروت و بحران حاکمیت

در ۷ خرداد ۱۳۱۲، برابر با ۲۸ می ۱۹۳۳، مجلس ایران تمدید قرارداد نفتی با انگلستان را تصویب کرد. این قرارداد سال‌ها بعد به یکی از نمادهای نارضایتی ملی درباره منابع طبیعی ایران تبدیل شد.

در اسفند ۱۳۲۹، نفت ایران ملی اعلام شد و در ۲۹ اسفند همان سال، مراحل قانونی ملی شدن صنعت نفت تکمیل شد. این رخداد نشان داد که نفت در ایران فقط یک کالای اقتصادی نبود؛ نفت به مسئله استقلال، دولت ملی، سیاست خارجی و حافظه جمعی ایرانیان تبدیل شد.

سناتور ابوالفضل لسانی، حقوقدان ایرانی، نفت را «طلای سیاه و آفت جان ملت‌های دارنده آن» می‌دانست. معنای این جمله روشن است: ثروت طبیعی، اگر با نهادهای مستقل، قانون، مدیریت ملی و قدرت دفاعی همراه نباشد، به‌جای توسعه می‌تواند به میدان رقابت خارجی و فساد داخلی تبدیل شود.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ بازپس‌گیری اختیار چاپ اسکناس

در ۶ خرداد ۱۳۰۹، برابر با ۲۷ می ۱۹۳۰، دولت ایران امتیاز چاپ اسکناس کشور را که تا آن زمان در دست انگلیسی‌ها بود، لغو کرد. ایران برای این اقدام، غرامتی به انگلیسی‌ها پرداخت کرد و اجازه داد بانک انگلیسی همچنان در ایران فعالیت داشته باشد.

پیش از آن، انحصار چاپ و نشر اسکناس ایران حدود چهار دهه در اختیار بانک شاهنشاهی ایران بود؛ بانکی انگلیسی که عملاً بخشی از وظایف بانک مرکزی را انجام می‌داد. برای مطالعه بیشتر درباره بانک شاهنشاهی ایران:
https://en.wikipedia.org/wiki/Imperial_Bank_of_Persia

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ پول ملی و حاکمیت اقتصادی

چاپ اسکناس فقط یک کار فنی نیست. حق انتشار پول، یکی از حساس‌ترین نشانه‌های حاکمیت ملی است. وقتی انتشار پول یک کشور در اختیار قدرت خارجی باشد، استقلال اقتصادی آن کشور ناقص است.

با انتقال تدریجی این اختیار به بانک ملی و سپس بانک مرکزی، ایران بخشی از حاکمیت اقتصادی خود را بازپس گرفت. این رویداد از منظر تاریخ دولت مدرن در ایران اهمیت زیادی دارد.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ انقلاب مطبوعاتی سال ۱۳۴۰

در سال ۱۳۴۰، علی امینی پس از رسیدن به نخست‌وزیری، مسئله مطبوعات، فساد اداری و اجرای نشدن درست قانون را از مشکلات اصلی کشور دانست. او معتقد بود اگر ایران مطبوعات سالم، مستقل و حرفه‌ای داشت، فساد اداری نمی‌توانست تا آن اندازه گسترش پیدا کند.

در ۶ خرداد ۱۳۴۰، دولت اعلام کرد که برخی نشریات تعطیل می‌شوند و کارمندان دولت، شهرداری‌ها و مؤسسات عمومی حق ندارند هم‌زمان مدیر یا ناشر روزنامه و مجله باشند؛ مگر در حوزه‌های تخصصی.

هدف این سیاست، کاهش وابستگی رسانه‌ها به دولت و گروه‌های پنهان قدرت بود. دولت همچنین می‌خواست روشن شود نشریاتی که فروش و آگهی آنها هزینه انتشارشان را تأمین نمی‌کند، منابع مالی خود را از کجا به دست می‌آورند.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ رسانه مستقل و شفافیت مالی

آزادی مطبوعات فقط به معنای اجازه انتشار نیست. رسانه وقتی مستقل است که مالکیت، منابع مالی، تحریریه و خط مشی آن شفاف باشد.

رسانه‌ای که بودجه پنهان دارد، به‌سادگی می‌تواند به ابزار فشار سیاسی، دستگاه امنیتی، باند اقتصادی یا گروه‌های نفوذ تبدیل شود. از این نظر، بحث سال ۱۳۴۰ هنوز برای امروز ایران اهمیت دارد.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ آغاز نخستین مجلس شورای اسلامی

در ۶ خرداد ۱۳۵۹، برابر با ۲۷ می ۱۹۸۰، نخستین دوره مجلس شورای اسلامی در تهران آغاز به کار کرد. تا پیش از آن، وظیفه قانون‌گذاری عملاً برعهده شورای انقلاب بود.

ارزش تاریخی یک پارلمان به نام آن نیست؛ به قوانینی است که تصویب می‌کند، به نظارتی است که بر قدرت دارد و به میزان دفاع آن از حقوق عمومی بستگی دارد. پارلمان باید بتواند دولت را پاسخ‌گو کند، با فساد برخورد کند و از حقوق شهروندان دفاع کند.

در جمهوری اسلامی، رسیدگی به شکایت‌های مردم درباره نهادهای عمومی بر اساس قانون، برعهده کمیسیون اصل ۹۰ مجلس است. اما تجربه تاریخی نشان داده است که پارلمان وقتی مؤثر است که استقلال، آزادی نمایندگان، رقابت سیاسی واقعی و شفافیت حقوقی وجود داشته باشد.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ ابن خلدون و فلسفه تاریخ

ابن خلدون، با نام کامل عبدالرحمن ابن محمد، در ۲۷ می ۱۳۳۲ میلادی به دنیا آمد. او از بزرگ‌ترین متفکران تاریخ در حوزه فلسفه تاریخ، جامعه‌شناسی، سیاست و تاریخ‌نگاری است.

کتاب مشهور او، مقدمه، یکی از مهم‌ترین آثار اندیشه اجتماعی در جهان اسلام و تاریخ اندیشه بشری است. ابن خلدون در مقدمه کوشید تاریخ را فقط مجموعه‌ای از نام پادشاهان و جنگ‌ها نبیند، بلکه آن را با اقتصاد، محیط، ساختار اجتماعی، روان‌شناسی جمعی و چرخه پیدایش و سقوط دولت‌ها توضیح دهد. برای مطالعه بیشتر درباره مقدمه ابن خلدون:
https://en.wikipedia.org/wiki/Muqaddimah

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ قاضی عادل بهتر از سلطان است

از نگاه ابن خلدون، عدالت و نظم اجتماعی فقط با قدرت سیاسی برقرار نمی‌شود. او باور داشت که قاضی عادل و دانا، گاهی بیش از سلطان می‌تواند امنیت و آرامش اجتماعی ایجاد کند.

اندیشه ابن خلدون امروز نیز برای فهم سقوط دولت‌ها، فرسایش نهادها، فساد قدرت، زوال همبستگی اجتماعی و تغییر روان‌شناسی جمعی ملت‌ها اهمیت دارد.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ قانون Habeas Corpus

در ۲۷ می ۱۶۷۹، پارلمان انگلستان قانون Habeas Corpus را تصویب کرد. این قانون یکی از مهم‌ترین پایه‌های حقوق فردی و حاکمیت قانون در جهان مدرن است.

بر اساس این اصل، هیچ فردی را نمی‌توان بدون حکم قانونی و بررسی قضایی بازداشت کرد. متهم باید نزد قاضی حاضر شود و حق داشته باشد درباره بازداشت خود دفاع کند. برای مطالعه متن و تاریخ این قانون:
https://en.wikipedia.org/wiki/Habeas_Corpus_Act_1679

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ آزادی فردی در برابر قدرت دولت

معنای سیاسی Habeas Corpus روشن است: امنیت عمومی نباید بهانه‌ای برای نابودی آزادی فردی شود. دولت، حتی اگر مدعی حفظ نظم باشد، حق ندارد شهروند را بی‌حساب و بی‌دادگاه از آزادی محروم کند.

این اصل بعدها در بسیاری از نظام‌های حقوقی جهان تأثیر گذاشت و به یکی از ستون‌های دادرسی عادلانه تبدیل شد.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ رابرت کخ و پزشکی مدرن

در روزی چون امروز در سال ۱۹۱۰، رابرت کخ، میکروب‌شناس بزرگ آلمانی، درگذشت. او عامل بیماری‌هایی مانند سل، سیاه‌زخم و وبا را شناسایی کرد و در سال ۱۹۰۵ جایزه نوبل پزشکی گرفت.

کشف‌های کخ مسیر پزشکی مدرن را تغییر داد. او نشان داد بیماری‌های عفونی علت‌های میکروبی مشخص دارند و می‌توان با روش علمی آنها را شناسایی و کنترل کرد. برای مطالعه بیشتر درباره رابرت کخ:
https://www.britannica.com/biography/Robert-Koch

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ دانش در برابر بیماری

اهمیت رابرت کخ فقط در کشف عامل سل نبود. او یکی از کسانی بود که پزشکی را از حدس و تجربه سنتی به پژوهش آزمایشگاهی و علم مدرن نزدیک کرد.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ آسپرین و پژوهش‌های پزشکی

در ۲۶ می ۲۰۰۴، رسانه‌ها گزارشی درباره برخی خواص احتمالی آسپرین در کاهش خطر برخی سرطان‌ها منتشر کردند. آسپرین از داروهای قدیمی و پرمصرف جهان است و از اواخر قرن نوزدهم وارد بازار دارویی شد.

آسپرین اثر ضد درد، ضد تب و ضد التهاب دارد و در برخی افراد، زیر نظر پزشک، برای کاهش خطر لخته شدن خون استفاده می‌شود.

با این حال، مصرف آسپرین باید با احتیاط باشد. این دارو می‌تواند خطر خونریزی و آسیب گوارشی ایجاد کند. بنابراین، استفاده منظم از آن باید با نظر پزشک انجام شود.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ سالگرد انتشار روزنامه کیهان

در ۲۷ می ۱۹۴۲، برابر با ۶ خرداد ۱۳۲۱، روزنامه کیهان وارد فضای مطبوعاتی ایران شد. کیهان بعدها در کنار اطلاعات، به یکی از دو روزنامه مهم ایران تبدیل شد. برای مطالعه بیشتر درباره تاریخ روزنامه کیهان در دانشنامه ایرانیکا:
https://www.iranicaonline.org/articles/kayhan-newspaper/

کیهان ۱۷ سال پس از روزنامه اطلاعات پا به میدان گذاشت. رقابت میان این دو روزنامه، فضای مطبوعاتی ایران را حرفه‌ای‌تر کرد. صفحه نیازمندی‌ها، صفحه حوادث، گزارش‌های اجتماعی، صفحه ازدواج، گزارش‌های شهری و سبک‌های تازه خبرنویسی، بخشی از این رقابت بود.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ رسانه حرفه‌ای و رقابت مطبوعاتی

رسانه حرفه‌ای محصول رقابت، استقلال تحریریه، احترام به مخاطب و شفافیت مالی است. کیهان و اطلاعات در دوره‌ای از تاریخ ایران نشان دادند که رقابت رسانه‌ای می‌تواند باعث رشد کیفیت روزنامه‌نگاری شود.

اما پس از انقلاب ۱۳۵۷ و مصادره مؤسسات مطبوعاتی، بخش مهمی از روزنامه‌نگاران حرفه‌ای کنار گذاشته شدند و ساختار مستقل مطبوعات ایران آسیب دید.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ حادثه‌نویسی در مطبوعات ایران

تا اواسط دهه ۱۳۳۰، روزنامه‌های ایران توجه گسترده‌ای به اخبار جنایی، قضایی، پلیسی، ورزشی، هنری و اجتماعی نداشتند. این حوزه‌ها بیشتر مربوط به مجله‌ها دانسته می‌شدند.

از نیمه دوم دهه ۱۳۳۰، روزنامه‌ها به سمت تخصصی‌تر شدن رفتند. میزهای خبری اقتصادی، فرهنگی، ورزشی، بین‌الملل، شهرستان‌ها، گزارش روز و تماس با مردم شکل گرفتند. صفحه حوادث نیز به‌تدریج به بخشی مهم از روزنامه‌نگاری ایران تبدیل شد.

هدف حادثه‌نویسی فقط روایت جرم و جنایت نیست. حادثه‌نویسی باید به جامعه هشدار بدهد، آموزش عمومی ایجاد کند و ضعف‌های اجتماعی، حقوقی و انتظامی را آشکار سازد.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ فرمان پاپ و تقسیم جهان

در ۲۷ می ۱۴۹۳، فرمان پاپ الکساندر ششم به دربار اسپانیا رسید. این فرمان چند ماه پس از رسیدن کریستف کلمب به قاره آمریکا صادر شده بود و به اسپانیا حق می‌داد سرزمین‌های غرب آزور را تصرف کند.

این فرمان، صاحبان اصلی آن سرزمین‌ها یعنی بومیان قاره آمریکا را نادیده گرفت. در عمل، قدرت دینی و سیاسی اروپا، سرزمین‌های دارای مردم، فرهنگ و تاریخ را میان دولت‌های استعمارگر تقسیم کرد.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ استعمار و حذف صاحبان اصلی سرزمین

این رویداد یکی از نقاط تاریک تاریخ بشر است. در آن، دین، قدرت سیاسی و استعمار در کنار هم قرار گرفتند و مالکیت تاریخی مردم بومی را بی‌اعتبار کردند.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ زادروز سن‌پترزبورگ

۲۷ می، زادروز شهر سن‌پترزبورگ روسیه است. پتر یکم این شهر را در سال ۱۷۰۳ بنا کرد تا روسیه را به اروپا نزدیک‌تر کند.

سن‌پترزبورگ بعدها پتروگراد و سپس لنینگراد نام گرفت. پس از فروپاشی شوروی، نام تاریخی آن دوباره بازگردانده شد.

برای ایران، نام سن‌پترزبورگ یادآور قرارداد ۱۹۰۷ میان روسیه و بریتانیا نیز هست؛ قراردادی که ایران را به مناطق نفوذ تقسیم کرد و به یکی از نمادهای تلخ مداخله خارجی در تاریخ ایران تبدیل شد.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ اخراج بومیان آمریکا

در سال ۱۸۳۰، کنگره آمریکا قانون اخراج بومیان از مناطق شرق رود می‌سی‌سی‌پی را تصویب کرد. هدف اصلی این قانون، باز کردن زمین‌ها برای مهاجران اروپایی بود.

پس از اجرای این قانون، قبایل بومی از جمله چروکی‌ها با زور به سمت اوکلاهما کوچانده شدند. بسیاری از آنان در مسیر کوچ اجباری جان باختند. برای مطالعه بیشتر درباره قانون اخراج بومیان آمریکا:
https://www.britannica.com/event/Indian-Removal-Act

این رویداد یکی از نمونه‌های آشکار نقض حقوق بومیان و مالکیت تاریخی آنان بر سرزمین خود است.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ نبرد تسوشیما و ناو بیسمارک

در ۲۷ می ۱۹۰۵، نبرد دریایی تسوشیما میان روسیه و ژاپن آغاز شد. این نبرد با شکست سنگین روسیه پایان یافت و تأثیر عمیقی بر روان سیاسی جامعه روسیه گذاشت. برای مطالعه بیشتر درباره نبرد تسوشیما:
https://www.britannica.com/event/Battle-of-Tsushima

شکست روسیه در تسوشیما، احساس تحقیر ملی را تشدید کرد و یکی از زمینه‌های ناآرامی‌های بعدی در روسیه شد.

در همین روز، اما در سال ۱۹۴۱، ناو جنگی آلمانی بیسمارک پس از تعقیب و درگیری با نیروی دریایی بریتانیا غرق شد. برای مطالعه بیشتر درباره ناو بیسمارک:
https://www.britannica.com/topic/Bismarck-German-ship

این دو نبرد نشان می‌دهند که در تاریخ نظامی، دریا فقط میدان جنگ نیست؛ میدان اعتبار ملی، فناوری و قدرت راهبردی نیز هست.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ درگذشت جواهر لعل نهرو

جواهر لعل نهرو، نخستین نخست‌وزیر هند مستقل، در ۲۷ می ۱۹۶۴ درگذشت. او از رهبران اصلی استقلال هند، همرزم گاندی و از بنیان‌گذاران نظام دموکراسی پارلمانی در هند بود.

نهرو تلاش کرد میان دموکراسی، استقلال ملی، توسعه اقتصادی و عدالت اجتماعی توازن ایجاد کند. او همچنین یکی از چهره‌های مهم جنبش عدم تعهد بود. برای مطالعه بیشتر درباره نهرو:
https://www.britannica.com/biography/Jawaharlal-Nehru

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ نهرو و دولت‌سازی پس از استعمار

نهرو نمونه‌ای از رهبرانی بود که پس از استعمار، به جای تمرکز صرف بر انتقام تاریخی، به ساخت دولت، نهاد و نظام سیاسی پایدار فکر کرد. تجربه هند نشان داد که دموکراسی در جامعه‌ای بسیار متکثر، دشوار اما ممکن است.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ خیانت نظامی و فروپاشی در عراق

در ۲۷ می ۲۰۰۳، برخی رسانه‌ها گزارش‌هایی منتشر کردند که نشان می‌دادند شماری از افسران عراقی پیش از حمله آمریکا و متحدانش، تطمیع شده بودند.

این گزارش‌ها یادآور تجربه‌های مشابه در تاریخ ایران نیز هست؛ به‌ویژه شهریور ۱۳۲۰، زمانی که ناتوانی فرماندهی و فروپاشی انسجام نظامی، ایران را در برابر نیروهای خارجی آسیب‌پذیر کرد.

درس تاریخی روشن است: ارتش فقط با سلاح و نفرات ساخته نمی‌شود. ارتش نیازمند اخلاق ملی، فرماندهی وفادار، سازمان حرفه‌ای و تعهد به کشور است.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ ضعف مدیریت دفاعی در روسیه

در ماه می ۲۰۰۴، رسانه روسی «نوایا گازتا» گزارشی منتشر کرد که در آن، یک ادمیرال روس از بی‌توجهی مقام‌های کشورش به موضوعی حساس در حوزه دفاع ملی انتقاد کرده بود.

او گفته بود زیردریایی‌های اتمی کلاس «توفان» از ابزارهای مهم دفاع راهبردی روسیه بودند، اما به‌جای تأمین بودجه محدود برای به‌روزرسانی سامانه‌های آنها، دستور خارج کردنشان از رده صادر شد.

این ماجرا نشان می‌دهد که امنیت ملی فقط به داشتن سلاح پیشرفته وابسته نیست؛ مدیریت درست، نگهداری فنی، شفافیت تصمیم‌گیری و فهم راهبردی نیز اهمیت دارد.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ زیردریایی اتمی و زبان امنیتی

در ماه می ۲۰۰۴، رسانه‌های آمریکا خبر به آب انداختن یک زیردریایی تازه‌ساخت در ویرجینیا را منتشر کردند. در مراسم مربوط به این زیردریایی گفته شد که این ابزار نظامی می‌تواند در مبارزه با تروریسم به کار رود.

این سخن با واکنش طنزآمیز برخی رسانه‌ها روبه‌رو شد؛ زیرا زیردریایی اتمی موشک‌انداز، ابزار جنگ راهبردی میان دولت‌هاست، نه ابزار مستقیم مبارزه با گروه‌های کوچک تروریستی.

این نمونه نشان می‌دهد که دولت‌ها گاهی زبان امنیتی را برای توجیه توسعه تجهیزات عظیم نظامی به کار می‌برند.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ خروج میلیون‌ها نفر از اوکراین

پس از حمله روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، میلیون‌ها نفر از اوکراین خارج شدند. داده‌های آژانس پناهندگان سازمان ملل نشان می‌دهد که جنگ اوکراین یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های آوارگی در اروپا پس از جنگ جهانی دوم بوده است:
https://data.unhcr.org/en/situations/ukraine

در گزارش‌های مربوط به سال ۲۰۲۳ نیز آمده بود که میلیون‌ها پناهنده اوکراینی در اروپا ثبت شده‌اند. برای نمونه، گزارش ReliefWeb درباره وضعیت پناهندگان اوکراین در می ۲۰۲۳:
https://reliefweb.int/report/ukraine/unhcr-europe-monthly-update-may-2023

جنگ فقط میدان نبرد سربازان نیست. زنان، کودکان، سالمندان، خانواده‌ها و غیرنظامیان معمولاً سنگین‌ترین هزینه جنگ را می‌پردازند.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ استرداد رئیس‌جمهور پیشین پرو

در ماه می ۲۰۲۳ اعلام شد که آمریکا با استرداد الخاندرو تولدو، رئیس‌جمهور پیشین پرو، موافقت کرده است. او به فساد مالی و دریافت رشوه متهم بود.

این پرونده نشان می‌دهد که فساد سیاسی، حتی پس از پایان قدرت، می‌تواند سیاستمداران را در سطح بین‌المللی تحت تعقیب قرار دهد.

پیام این رویداد روشن است: فساد اداری اگر با استقلال دستگاه قضایی و همکاری بین‌المللی روبه‌رو شود، لزوماً با پایان دوران قدرت فراموش نمی‌شود.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ محکومیت عامل حمله کامیونی نیویورک

سیف‌الله صاحب‌اوف، عامل حمله کامیونی نیویورک در سال ۲۰۱۷، در سال ۲۰۲۳ به چندین حبس ابد و صدها سال زندان محکوم شد.

او در روز هالووین ۲۰۱۷ با کامیون وارد مسیر دوچرخه‌سواران در منهتن شد و هشت نفر را کشت. این حمله نمونه‌ای از خشونت تروریستی با ابزار ساده اما پیامد مرگبار بود.

این پرونده نشان می‌دهد که تهدیدهای امنیتی معاصر همیشه به سلاح‌های پیچیده نیاز ندارند. گاهی یک وسیله شهری معمولی می‌تواند به ابزار کشتار تبدیل شود.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ انتخاب دوباره شهردار زن مسلمان در بانجول

در ماه می ۲۰۲۳، روحی مالک لوو، بانوی مسلمان ۵۲ ساله، برای دومین بار به عنوان شهردار بانجول، پایتخت گامبیا، انتخاب شد.

بانجول از شهرهای مهم غرب آفریقاست و انتخاب مستقیم شهردار در آن نشان‌دهنده نقش رأی مردم در مدیریت شهری است. انتخاب دوباره یک زن مسلمان به این مقام، از نظر حضور زنان در سیاست محلی و مدیریت شهری اهمیت دارد.

این رویداد نشان می‌دهد که مشارکت زنان در سیاست، فقط موضوعی غربی یا نمادین نیست؛ بلکه در جوامع مسلمان و آفریقایی نیز می‌تواند به بخشی از روند دموکراتیک تبدیل شود.

رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان؛ چند رویداد کوتاه دیگر

در سال ۱۰۹۶، در شهر ماینز آلمان، صدها یهودی کشته شدند. این رویداد بخشی از تاریخ خشونت مذهبی در اروپا است.

در سال ۱۹۳۷، پل گلدن گیت در سانفرانسیسکو افتتاح شد. این پل بعدها به یکی از نمادهای معماری و مهندسی آمریکا تبدیل شد. برای اطلاعات تاریخی و آماری درباره پل گلدن گیت:
https://www.goldengate.org/bridge/history-research/statistics-data/

در سال ۱۹۶۰، در ترکیه کودتای نظامی رخ داد و جلال بایار از قدرت برکنار شد.

در سال ۱۹۷۲، آمریکا و شوروی قرارداد محدود کردن تولید موشک‌های بالیستیک را امضا کردند.

در سال ۱۹۸۶، شکل و رنگ‌های پرچم اتحادیه اروپا به تصویب رسید.

در سال ۱۹۹۴، الکساندر سولژنیتسین، نویسنده روس و برنده نوبل ادبیات، پس از سال‌ها تبعید به روسیه بازگشت.

در سال ۲۰۰۶، زلزله جاوه در اندونزی هزاران کشته و ده‌ها هزار زخمی برجای گذاشت.

در سال ۲۰۱۷، زبیگنیو برژینسکی، مشاور امنیت ملی جیمی کارتر و از چهره‌های مهم سیاست خارجی آمریکا در دوران جنگ سرد، درگذشت. برای مطالعه بیشتر درباره برژینسکی:
https://www.britannica.com/biography/Zbigniew-Brzezinski

جمع‌بندی تحلیلی؛ رویدادهای ۲۷ می در تاریخ ایران و جهان چه می‌گویند؟

رویدادهای ۲۷ می نشان می‌دهد که تاریخ، میدان برخورد سه عنصر اصلی است: سرزمین، قدرت و نهاد.

در ایران، موضع شاه عباس درباره بحرین، بازپس‌گیری حق چاپ اسکناس، مسئله نفت، اصلاح مطبوعات و آغاز مجلس، همگی به یک مفهوم مرکزی بازمی‌گردند: حاکمیت ملی. هر جا اختیار سرزمین، پول، رسانه، قانون یا منابع طبیعی از دست ملت خارج شود، استقلال کشور آسیب می‌بیند.

در جهان نیز، قانون Habeas Corpus، اندیشه ابن خلدون، تجربه نهرو، استعمار قاره آمریکا، جنگ‌های دریایی و بحران اوکراین نشان می‌دهند که تمدن‌ها فقط با قدرت نظامی ساخته نمی‌شوند؛ بلکه با قانون، عدالت، مدیریت، دانش و حافظه تاریخی دوام پیدا می‌کنند.

نکته کلیدی این روز آن است که ملتی که تاریخ سرزمین، پول، نفت، رسانه و قانون خود را نشناسد، در برابر فشار خارجی و فساد داخلی آسیب‌پذیر می‌شود. شناخت تاریخ، نخستین گام برای دفاع عقلانی از آینده است.

منابع و پیوندهای پژوهشی

دانشنامه ایرانیکا؛ بحرین و پیوندهای تاریخی با ایران
https://www.iranicaonline.org/articles/bahrain-all/bahrain-ii-shi%CA%BFite-elements-in-bahrain

دانشنامه ایرانیکا؛ تاریخ روابط سیاسی بحرین و ایران
https://www.iranicaonline.org/articles/bahrain-all/bahrain-iii-history-of-political-relations-with-iran

دانشنامه ایرانیکا؛ هرمز و نقش شاه عباس در خلیج فارس
https://www.iranicaonline.org/articles/hormuz-ii

تاریخچه BP درباره کشف نفت مسجدسلیمان
https://www.bp.com/about-us/who-we-are/our-history

شرکت نفت ایران و انگلیس / Anglo-Persian Oil Company
https://en.wikipedia.org/wiki/Anglo-Persian_Oil_Company

بانک شاهنشاهی ایران / Imperial Bank of Persia
https://en.wikipedia.org/wiki/Imperial_Bank_of_Persia

روزنامه کیهان در دانشنامه ایرانیکا
https://www.iranicaonline.org/articles/kayhan-newspaper/

ابن خلدون و کتاب مقدمه
https://en.wikipedia.org/wiki/Muqaddimah

قانون Habeas Corpus 1679
https://en.wikipedia.org/wiki/Habeas_Corpus_Act_1679

رابرت کخ در دانشنامه بریتانیکا
https://www.britannica.com/biography/Robert-Koch

قانون اخراج بومیان آمریکا / Indian Removal Act
https://www.britannica.com/event/Indian-Removal-Act

نبرد تسوشیما در بریتانیکا
https://www.britannica.com/event/Battle-of-Tsushima

ناو بیسمارک در بریتانیکا
https://www.britannica.com/topic/Bismarck-German-ship

جواهر لعل نهرو در بریتانیکا
https://www.britannica.com/biography/Jawaharlal-Nehru

داده‌های آژانس پناهندگان سازمان ملل درباره اوکراین
https://data.unhcr.org/en/situations/ukraine

گزارش ReliefWeb درباره پناهندگان اوکراین در می ۲۰۲۳
https://reliefweb.int/report/ukraine/unhcr-europe-monthly-update-may-2023

پل گلدن گیت؛ تاریخ و اطلاعات رسمی
https://www.goldengate.org/bridge/history-research/statistics-data/

زبیگنیو برژینسکی در بریتانیکا
https://www.britannica.com/biography/Zbigniew-Brzezinski

۱۰ پرسش و پاسخ کلیدی برای سئو

۱. در ۲۷ می ۱۶۱۴ شاه عباس درباره بحرین چه موضعی گرفت؟

شاه عباس تأکید کرد بحرین بخشی از قلمرو تاریخی ایران است و ایران درباره تمامیت ارضی خود با قدرت خارجی مصالحه نمی‌کند.

۲. چرا بحرین در تاریخ ایران اهمیت دارد؟

زیرا بحرین برای دوره‌هایی طولانی در حوزه نفوذ ایران قرار داشت و جدایی آن یکی از پرونده‌های مهم تاریخ تمامیت ارضی ایران است.

۳. نخستین چاه نفت ایران چه زمانی به نفت رسید؟

در ماه می ۱۹۰۸، نخستین چاه نفت ایران در مسجدسلیمان خوزستان به نفت رسید.

۴. چرا نفت برای ایران هم فرصت بود و هم تهدید؟

زیرا نفت ثروت بزرگی ایجاد کرد، اما هم‌زمان زمینه دخالت خارجی، فساد داخلی و وابستگی اقتصادی را نیز فراهم ساخت.

۵. ایران چه زمانی اختیار چاپ اسکناس را از انگلیسی‌ها پس گرفت؟

در ۶ خرداد ۱۳۰۹، برابر با ۲۷ می ۱۹۳۰، دولت ایران امتیاز چاپ اسکناس را از انگلیسی‌ها پس گرفت.

۶. انقلاب مطبوعاتی سال ۱۳۴۰ چه هدفی داشت؟

هدف آن پالایش مطبوعات، شفاف‌سازی منابع مالی نشریات و جلوگیری از وابستگی رسانه‌ها به کارمندان دولت و گروه‌های پنهان قدرت بود.

۷. ابن خلدون چه جایگاهی در تاریخ اندیشه دارد؟

ابن خلدون از بنیان‌گذاران جامعه‌شناسی و فلسفه تاریخ است و در کتاب مقدمه به چرخه پیدایش و سقوط تمدن‌ها پرداخت.

۸. قانون Habeas Corpus چه اصلی را تثبیت کرد؟

این قانون اصل ممنوعیت بازداشت خودسرانه و ضرورت بررسی قضایی بازداشت افراد را تثبیت کرد.

۹. روزنامه کیهان چه زمانی منتشر شد؟

روزنامه کیهان در ۲۷ می ۱۹۴۲، برابر با ۶ خرداد ۱۳۲۱، وارد فضای مطبوعاتی ایران شد.

۱۰. پیام اصلی رویدادهای ۲۷ می چیست؟

پیام اصلی این روز آن است که سرزمین، پول، رسانه، قانون و منابع طبیعی ستون‌های حاکمیت ملی هستند و بی‌توجهی به آنها کشور را آسیب‌پذیر می‌کند.