اسلام؛ قربانگاه زنان
بررسی جایگاه زن در اسلام، فقه و جمهوری اسلامی
نویسنده: ساموئل(پیمان)سلاحی
بر اساس برنامه رادیویی به کارگردانی و تهیهکنندگی ساموئل(پیمان)سلاحی
مقدمه: وقتی مسئله زن، مسئله قدرت است
در ایران امروز، مسئله زن تنها به پوشش، خانواده، اخلاق عمومی یا اختلاف فرهنگی محدود نمیشود؛ مسئله زن، مسئله قدرت است. زن در نظام جمهوری اسلامی نه صرفاً بهعنوان یک شهروند، بلکه بهعنوان موضوع کنترل دینی، انضباط حکومتی، تفسیر فقهی و قانونگذاری ایدئولوژیک تعریف میشود.
از حجاب اجباری تا حق طلاق، از ارث تا شهادت، از حضانت تا خروج از کشور، از بدن زن تا صدای زن، همگی در تقاطع دین، قانون، فقه و قدرت سیاسی قرار گرفتهاند. به همین دلیل، هر بحثی درباره آزادی زنان در ایران، ناگزیر به بحثی عمیقتر درباره نسبت اسلام، فقه، حکومت دینی و حقوق بشر تبدیل میشود.
برنامه رادیویی «اسلام؛ قربانگاه زنان» تلاشی بود برای پاسخ به یک پرسش بنیادین: آیا ستم ساختاری علیه زنان در ایران فقط محصول جمهوری اسلامی است، یا ریشههای آن را باید در ساختار فقهی، متون دینی و سنتهای شرعی اسلام جستوجو کرد؟
این برنامه با حضور مهمانانی از طیفهای مختلف فکری، اجتماعی و عقیدتی برگزار شد؛ از اسلامگرا تا آتئیست، از منتقدان دین تا کسانی که تلاش میکنند میان اسلام و جمهوری اسلامی تمایز بگذارند. همین تنوع دیدگاهها، گفتوگو را از یک سخنرانی یکسویه به یک میزگرد چالشی و چندصدایی تبدیل کرد.
۱. زن در متن دینی؛ شهروند مستقل یا تابع مرد؟
یکی از محورهای اصلی برنامه، بررسی جایگاه زن در قرآن و فقه اسلامی بود. در سوره نساء، آیه ۳۴، مردان در جایگاه «قوّام» یا سرپرست زنان معرفی میشوند. در برخی ترجمههای انگلیسی این آیه، مردان «in charge of women» یا «caretakers of women» دانسته شدهاند. همین آیه، در ادامه درباره زنانی که از آنان بیم نافرمانی میرود، از مراحلی چون پند دادن، ترک بستر و سپس «زدن» یا «تنبیه» سخن میگوید.
منبع:
https://quran.com/4/34?translations=19%2C20%2C22
این آیه، یکی از مهمترین پایههای فقهی برای برتری حقوقی مرد در خانواده اسلامی بوده است. مسئله فقط واژه «زدن» نیست؛ مسئله ساختار قدرتی است که در آن مرد در جایگاه ناظر، قاضی، سرپرست و مجازکننده قرار میگیرد و زن در موقعیت اطاعت، تمکین و انقیاد تعریف میشود.
نمونه دیگر، سوره بقره، آیه ۲۲۳ است که زنان را «کشتزار» مردان معرفی میکند. در ترجمههای مختلف انگلیسی این آیه، واژگانی مانند tilth، tillage یا place of sowing آمده است.
منبع:
https://corpus.quran.com/translation.jsp?chapter=2&verse=223
از منظر نقد حقوق زن، این تعبیر بدن زن را نه بهعنوان قلمرو اراده و فردیت، بلکه در نسبت با تولیدمثل، بهرهبرداری جنسی و مالکیت مردانه صورتبندی میکند. در چنین دستگاهی، زن نه بهعنوان سوژه مستقل، بلکه در نسبت با مرد تعریف میشود: همسر، مادر، دختر، ناموس، کنیز یا تابع.
وقتی این نگاه وارد قانون میشود، به تبعیض حقوقی تبدیل میگردد؛ و وقتی وارد حکومت میشود، به ابزار سرکوب اجتماعی بدل میشود.
۲. از متن تا قانون؛ چگونه فقه به ساختار حکومتی تبدیل شد؟
جمهوری اسلامی فقط یک حکومت دینی در سطح شعار نیست. این نظام بخش مهمی از قوانین خانواده، جزا، ارث، ازدواج، طلاق، پوشش و روابط اجتماعی را بر مبنای فقه اسلامی بنا کرده است. به همین دلیل، تبعیض علیه زنان در ایران صرفاً ناشی از رفتار مأموران، خطای اجرایی یا سوءمدیریت نیست؛ تبعیض در خود ساختار قانونی نهادینه شده است.
در قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، موضوعاتی مانند ازدواج، طلاق، ارث، ولایت، حضانت و روابط خانوادگی در چارچوبی تعریف شدهاند که مرد را در موقعیت حقوقی برتر قرار میدهد. متن انگلیسی قانون مدنی ایران در پایگاه FAOLEX قابل دسترسی است:
https://faolex.fao.org/docs/pdf/ira206827.pdf
برای نمونه، ماده ۱۱۳۳ قانون مدنی به مرد امکان طلاق میدهد، در حالی که زن برای طلاق باید مسیر دشوارتر و محدودتری را طی کند. این تفاوت حقوقی در گزارشهای حقوقی مربوط به وضعیت زنان در ایران نیز مورد توجه قرار گرفته است.
منبع مرتبط درباره وضعیت زنان مطلقه و حق طلاق در ایران:
https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/publications/2026-01/2024_10_EUAA_COI_Query_Response_Q71_Iran_Situation_of_divorced_women.pdf
مرکز اسناد حقوق بشر ایران نیز در گزارش «Gender Inequality and Discrimination: The Case of Iranian Women» نشان میدهد که قوانین جمهوری اسلامی، در متن و عمل، زنان را در حوزههایی مانند ازدواج، طلاق، حضانت، شهادت و مشارکت اجتماعی در موقعیتی نابرابر قرار میدهد.
منبع:
https://iranhrdc.org/gender-inequality-and-discrimination-the-case-of-iranian-women/
بنابراین، وقتی از ستم علیه زنان در ایران سخن میگوییم، با یک سلسله رفتار پراکنده روبهرو نیستیم؛ با یک نظام حقوقی روبهرو هستیم که نابرابری را تولید، بازتولید و تقدیس میکند.
۳. حجاب اجباری؛ مالکیت حکومت بر بدن زن
حجاب اجباری، آشکارترین نماد پیوند دین، بدن و قدرت در جمهوری اسلامی است. حجاب در این نظام، صرفاً یک پوشش مذهبی نیست؛ یک نشان سیاسی است. حکومت از طریق آن اعلام میکند که بدن زن، قلمرو تصمیم فردی نیست، بلکه موضوع قانون، پلیس، دادگاه، دوربین، جریمه و زندان است.
سازمان عفو بینالملل در گزارش «Iran: New compulsory veiling law intensifies oppression of women and girls» هشدار داده است که قانون جدید حجاب و عفاف، سرکوب زنان و دختران را تشدید میکند و برای مقاومت در برابر حجاب اجباری، مجازاتهایی مانند زندان، شلاق، جریمه و مجازاتهای سنگینتر پیشبینی میکند. در همان گزارش اشاره شده که بر اساس گزارش رسانههای حکومتی، ابلاغ این قانون در دسامبر ۲۰۲۴ موقتاً متوقف شده بود؛ اما خودِ منطق قانون، نشاندهنده تشدید رویکرد سرکوبگرانه حکومت نسبت به بدن زن است.
منبع:
https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/12/iran-new-compulsory-veiling-law-intensifies-oppression-of-women-and-girls/
در گزارش دیگری با عنوان «Iran: Draconian campaign to enforce compulsory veiling laws through surveillance and mass car confiscations»، عفو بینالملل از استفاده گسترده حکومت از دوربینهای نظارتی، توقیف خودروها، فشار امنیتی و مجازاتهای اداری برای تحمیل حجاب اجباری سخن میگوید.
منبع:
https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/03/iran-draconian-campaign-to-enforce-compulsory-veiling-laws-through-surveillance-and-mass-car-confiscations/
این وضعیت نشان میدهد که حجاب اجباری فقط یک حکم دینی نیست؛ یک فناوری حکمرانی است. زن در خیابان، دانشگاه، محل کار، خودرو، مترو و فضای مجازی دائماً رصد میشود. حکومت با کنترل پوشش زن، حضور اجتماعی زن را کنترل میکند؛ و با کنترل حضور اجتماعی زن، جامعه را در وضعیت ترس، اطاعت و خودسانسوری نگه میدارد.
۴. اسلام و مدرنیته؛ تعارضی حلنشده
یکی از چالشهای مهم مطرحشده در برنامه، نسبت اسلام و مدرنیته بود. پرسش این است: آیا میتوان اسلام فقهی را با جهان مدرن، حقوق بشر، برابری جنسیتی و آزادی فردی سازگار کرد؟
برخی تلاش میکنند با روشهایی مانند تفسیر تاریخی، هرمنوتیک یا نواندیشی دینی، آیات مسئلهدار را محصول شرایط زمانه پیامبر بدانند. از این منظر، احکام مربوط به زن، برده، کنیز، ارث، شهادت یا اقتدار مرد، احکامی تاریخیاند و نباید به شکل مکانیکی در جهان امروز اجرا شوند.
اما مشکل اینجاست که جمهوری اسلامی دقیقاً همین احکام را از حوزه تفسیر بیرون کشیده و به قانون رسمی تبدیل کرده است. وقتی یک متن مقدس، پشتوانه دادگاه، پلیس، مجلس، زندان و نظام آموزشی میشود، دیگر فقط مسئله تفسیر شخصی نیست. مسئله این است که کدام تفسیر قدرت اجرایی دارد؟
در دنیای مدرن، زن و مرد باید برابر در برابر قانون باشند. اما در فقه سنتی، برابری کامل زن و مرد نه اصل، بلکه استثناست. در جهان مدرن، بدن انسان متعلق به خود اوست؛ اما در نظام دینی، بدن زن به خانواده، مرد، جامعه و حکومت پیوند زده میشود.
در جهان مدرن، قانون باید از رأی شهروندان و اصول حقوق بشر بیاید؛ اما در نظام فقهی، قانون از متن مقدس و تفسیر روحانیت استخراج میشود. این همان نقطه تعارض است: اسلام سیاسی نمیتواند همزمان هم مدعی حاکمیت شریعت باشد و هم مدعی برابری کامل حقوقی زنان و مردان.
۵. جداسازی جنسیتی؛ مهندسی روانی جامعه
در برنامه، به مسئله جداسازی دختران و پسران نیز اشاره شد. این جداسازی از کودکی آغاز میشود و تا سالهای شکلگیری شخصیت ادامه پیدا میکند. نتیجه آن، تولید جامعهای است که زن و مرد در آن به جای شناخت طبیعی یکدیگر، با ترس، سوءظن، فانتزی، شرم و اضطراب با هم روبهرو میشوند.
از منظر روانشناسی اجتماعی، هرچه تماس طبیعی میان گروهها کمتر باشد، کلیشهها بیشتر میشوند. وقتی پسران از کودکی یاد میگیرند دختران «فتنه»، «ناموس»، «ضعیفه» یا «موضوع کنترل» هستند، و دختران نیز یاد میگیرند بدنشان منبع خطر و گناه است، رابطه انسانی جای خود را به رابطه امنیتی میدهد.
جداسازی جنسیتی فقط یک سیاست آموزشی نیست؛ نوعی مهندسی اجتماعی است. حکومت با جدا کردن زن و مرد، امکان شکلگیری رابطه سالم، شهروندی برابر و اعتماد اجتماعی را تضعیف میکند. جامعهای که زن و مرد آن از کودکی از هم جدا شدهاند، در بزرگسالی نیز در خانواده، ازدواج، کار و سیاست دچار سوءتفاهمهای عمیق خواهد شد.
۶. زن ایرانی؛ از امکان تاریخی تا سقوط حقوقی پس از انقلاب
یکی دیگر از محورهای بحث، مقایسه وضعیت زن ایرانی در دورههای مختلف تاریخی بود. هدف از این مقایسه، ساختن تصویری رمانتیک و بینقص از گذشته نیست. هیچ دورهای از تاریخ ایران را نمیتوان کاملاً برابر یا عاری از تبعیض دانست. اما نکته مهم این است که ایران در مسیر مدرنسازی، بهویژه در دوران پهلوی، بهتدریج امکان حضور اجتماعی، آموزشی و سیاسی زنان را گسترش داده بود.
زنان ایرانی در دانشگاه، دستگاه اداری، آموزش، هنر، پزشکی، سیاست و حتی عرصههایی مانند خلبانی و مدیریت عمومی حضور یافتند. این مسیر با انقلاب ۱۳۵۷ قطع شد. انقلاب، زن ایرانی را از مسیر شهروندی مدرن به میدان منازعه فقه، حجاب، ناموس و کنترل حکومتی بازگرداند.
جمهوری اسلامی، زن را دوباره به موضوع قانونگذاری دینی تبدیل کرد. حضور اجتماعی زن مشروط شد به حجاب، اطاعت، چارچوب شرعی و نظارت حکومتی. به همین دلیل، انقلاب ۱۳۵۷ فقط یک گسست سیاسی نبود؛ یک عقبگرد جنسیتی و تمدنی نیز بود.
۷. خیزش «زن، زندگی، آزادی»؛ شورش بدن علیه فقه سیاسی
مرگ مهسا ژینا امینی در بازداشت گشت ارشاد، نقطه انفجار تاریخی بود. خیزش «زن، زندگی، آزادی» نشان داد که مسئله حجاب اجباری دیگر فقط موضوع پوشش نیست؛ نماد تمامیتخواهی دینی علیه بدن، انتخاب و کرامت انسان است.
دفتر حقوق بشر سازمان ملل در گزارش مأموریت حقیقتیاب درباره ایران، خیزش ۱۴۰۱ و وضعیت زنان و دختران را در چارچوب نقض گسترده حقوق بشر بررسی کرده است.
منبع:
https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/ffm-iran/index
همچنین کارشناسان سازمان ملل در بیانیهای درباره قانون حجاب جمهوری اسلامی هشدار دادهاند که این قانون میتواند به نوعی «آپارتاید جنسیتی» منجر شود. این تعبیر، نشاندهنده شدت و ماهیت ساختاری تبعیض علیه زنان در جمهوری اسلامی است.
منبع:
https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/09/irans-proposed-hijab-law-could-amount-gender-apartheid-un-experts
خیزش «زن، زندگی، آزادی» به جهان نشان داد که زن ایرانی دیگر حاضر نیست بدن خود را میدان جنگ ایدئولوژی حکومت کند. برداشتن روسری، در این معنا، فقط یک کنش پوششی نبود؛ یک کنش سیاسی، روانی و تمدنی بود.
۸. نقد دین، نفرت از دینداران نیست
در نقد اسلام و فقه، باید یک تمایز مهم را حفظ کرد: نقد دین، نقد مسلمانان نیست. نقد قرآن، نقد فقه یا نقد سنت اسلامی به معنای تحقیر فرد مؤمن نیست. در یک جامعه آزاد، هر فرد حق دارد باور دینی داشته باشد، عبادت کند، پوشش مذهبی انتخاب کند و سبک زندگی خود را دنبال کند.
اما هیچ باور دینی نباید به قانون عمومی تحمیل شود. هیچ متن مقدسی نباید بالاتر از کرامت انسان قرار گیرد. هیچ فقیهی نباید حق بدن، پوشش، ازدواج، طلاق، سفر، تحصیل و زندگی یک زن را تعیین کند.
مسئله اصلی، آزادی وجدان است. همانقدر که یک زن باید حق داشته باشد با باور دینی حجاب داشته باشد، زن دیگری نیز باید حق داشته باشد بیحجاب زندگی کند؛ بدون ترس از پلیس، دادگاه، زندان یا تحقیر اجتماعی.
۹. راه خروج؛ قانون سکولار و برابری شهروندی
راه رهایی زنان ایران، جایگزین کردن یک دین با دین دیگر نیست. مسئله، عبور از قانون دینی به قانون شهروندی است. در یک نظام آزاد، قانون باید بر اساس حقوق بشر، اراده شهروندان، برابری حقوقی و کرامت فردی نوشته شود؛ نه بر اساس فقه، فتوا یا تفسیر روحانیون.
بانک جهانی در پروژه «Women, Business and the Law» نشان میدهد که قوانین چگونه بر فرصتهای اقتصادی و اجتماعی زنان اثر میگذارند.
منبع:
https://wbl.worldbank.org/
در گزارش مربوط به ایران، شاخصهای حقوقی مرتبط با زنان در حوزههایی مانند امنیت، تحرک، کار، ازدواج، دارایی و کارآفرینی وضعیت محدودکنندهای را نشان میدهند.
منبع:
https://wbl.worldbank.org/content/dam/documents/wbl/2024/pilot/WBL24-2-0-Iran-islamic-rep.pdf
این یعنی تبعیض علیه زنان فقط یک مسئله اخلاقی یا فرهنگی نیست؛ مانعی برای توسعه، اقتصاد، سرمایه انسانی و آینده کشور است. جامعهای که نیمی از جمعیت خود را با قانون، ترس و تبعیض محدود میکند، هرگز به توسعه پایدار نمیرسد.
۱۰. شنیدن برنامه؛ چرا این پادکست مهم است؟
این برنامه فقط یک گفتوگوی رادیویی درباره زنان نیست؛ بحثی درباره آینده ایران است. جامعهای که زن در آن آزاد نیست، مردانش نیز آزاد نیستند. همان قدرتی که بدن زن را کنترل میکند، ذهن مرد، آموزش کودک، خانواده، رسانه، اقتصاد و سیاست را نیز کنترل خواهد کرد.
در این میزگرد، تلاش شد از زاویههای مختلف به موضوع نگاه شود: متن دینی، قانون جمهوری اسلامی، تجربه زیسته زنان، نقد اسلام سیاسی، امکان یا امتناع اصلاح دینی، نقش حجاب اجباری، جداسازی جنسیتی و نسبت آزادی زنان با آینده ایران.
برای شنیدن کامل این برنامه، پادکست را از لینک زیر دنبال کنید:
https://www.youtube.com/watch?v=e_K8mQqbpwM
اگر این گفتوگو برای شما مفید بود، لطفاً ویدئو را لایک کنید، دیدگاه خود را در بخش کامنتها بنویسید و برای حمایت از ادامه این برنامهها، کانال را سابسکرایب کنید.
با سابسکرایب کردن، به گسترش گفتوگوی آزاد، نقد علمی، آگاهی سیاسی و دفاع از حقوق زنان در ایران کمک میکنید.
۱۰ پرسش و پاسخ درباره برنامه «اسلام؛ قربانگاه زنان»
۱. موضوع اصلی برنامه چیست؟
موضوع اصلی برنامه بررسی جایگاه زن در اسلام، فقه اسلامی و قوانین جمهوری اسلامی است. برنامه میپرسد آیا تبعیض علیه زنان در ایران فقط نتیجه عملکرد جمهوری اسلامی است، یا ریشههای آن در ساختار دینی و فقهی اسلام نیز وجود دارد.
۲. چرا عنوان برنامه «اسلام؛ قربانگاه زنان» انتخاب شده است؟
زیرا در این برنامه استدلال میشود که زن در بسیاری از قرائتهای فقهی اسلام، نه بهعنوان شهروند مستقل، بلکه در نسبت با مرد، خانواده، ناموس، اطاعت و کنترل تعریف شده است. این نگاه، وقتی وارد حکومت میشود، زن را قربانی قانون دینی و قدرت سیاسی میکند.
۳. آیا این برنامه علیه مسلمانان است؟
خیر. نقد اسلام، نقد مسلمانان نیست. برنامه میان فرد مؤمن و ساختار فقهی-حقوقی تفاوت میگذارد. هر فرد حق دارد باور دینی داشته باشد، اما هیچ دین و تفسیری نباید به ابزار قانونگذاری و کنترل بدن زنان تبدیل شود.
۴. نقش جمهوری اسلامی در تبعیض علیه زنان چیست؟
جمهوری اسلامی تبعیض جنسیتی را به قانون، دادگاه، پلیس، آموزش و رسانه تبدیل کرده است. حجاب اجباری، محدودیتهای طلاق، نابرابری در ارث، حضانت، شهادت و کنترل اجتماعی زنان، همگی بخشی از این ساختار هستند.
۵. چرا حجاب اجباری فقط مسئله پوشش نیست؟
چون حجاب اجباری نماد مالکیت حکومت بر بدن زن است. وقتی حکومت تعیین میکند زن چگونه لباس بپوشد، در واقع حق انتخاب فردی، کرامت انسانی و استقلال بدن زن را نقض میکند.
۶. آیا میتوان اسلام را با حقوق برابر زنان سازگار کرد؟
در برنامه دیدگاههای مختلفی مطرح میشود. برخی معتقدند با تفسیر تازه میتوان اسلام را با حقوق زنان سازگار کرد، اما نقد اصلی این است که وقتی دین منبع قانون باشد، تفسیرهای فقهی سنتی معمولاً قدرت اجرایی پیدا میکنند و تبعیض بازتولید میشود.
۷. چرا جداسازی جنسیتی در برنامه مهم دانسته شده است؟
زیرا جداسازی دختران و پسران از کودکی، نوعی مهندسی اجتماعی است. این جداسازی باعث بیگانگی، سوءظن، اضطراب جنسی و ناتوانی در شکلگیری روابط سالم میان زن و مرد میشود.
۸. ارتباط انقلاب ۱۳۵۷ با عقبگرد حقوق زنان چیست؟
در برنامه گفته میشود که انقلاب ۱۳۵۷ مسیر مدرنسازی و حضور اجتماعی زنان ایرانی را قطع کرد. پس از انقلاب، زن دوباره به موضوع حجاب، فقه، ناموس و کنترل حکومتی تبدیل شد.
۹. راهحل پیشنهادی برنامه چیست؟
راهحل، عبور از قانون دینی به قانون شهروندی است. یعنی جدایی دین از حکومت، برابری کامل زن و مرد در برابر قانون، آزادی پوشش، آزادی وجدان و حذف فقه از قانونگذاری عمومی.
۱۰. پیام اصلی برنامه برای جامعه ایران چیست؟
پیام اصلی این است که آزادی زنان، شرط اصلی آزادی جامعه است. هیچ جامعهای نمیتواند دموکراتیک، مدرن و آزاد باشد، اگر نیمی از جمعیت خود را با قانون، ترس و تبعیض کنترل کند.
جمعبندی
زن نه کشتزار است، نه ناموس حکومت، نه تابع مرد و نه موضوع فتوا. زن انسان است؛ شهروند است؛ صاحب بدن، عقل، اراده، انتخاب و آینده خویش است.
آزادی زنان، آزمون واقعی آزادی ایران است. هر نیروی سیاسی که درباره آینده ایران سخن میگوید، باید نخست روشن کند که زن را شهروند برابر میداند یا موضوع کنترل شرعی و سیاسی.
منابع و پیوندها
۱. قرآن، سوره نساء، آیه ۳۴؛ درباره قوّامیت مردان و مسئله تنبیه زنان:
https://quran.com/4/34?translations=19%2C20%2C22
۲. قرآن، سوره بقره، آیه ۲۲۳؛ تعبیر «زنان شما کشتزار شما هستند»:
https://corpus.quran.com/translation.jsp?chapter=2&verse=223
۳. قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، متن انگلیسی منتشرشده در پایگاه FAOLEX:
https://faolex.fao.org/docs/pdf/ira206827.pdf
۴. Iran Human Rights Documentation Center، گزارش «Gender Inequality and Discrimination: The Case of Iranian Women»:
https://iranhrdc.org/gender-inequality-and-discrimination-the-case-of-iranian-women/
۵. Amnesty International، گزارش درباره قانون جدید حجاب اجباری در ایران، دسامبر ۲۰۲۴:
https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/12/iran-new-compulsory-veiling-law-intensifies-oppression-of-women-and-girls/
۶. Amnesty International، گزارش درباره اجرای حجاب اجباری از طریق نظارت، توقیف خودروها و سرکوب زنان، مارس ۲۰۲۴:
https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/03/iran-draconian-campaign-to-enforce-compulsory-veiling-laws-through-surveillance-and-mass-car-confiscations/
۷. دفتر حقوق بشر سازمان ملل، مأموریت حقیقتیاب مستقل درباره جمهوری اسلامی ایران:
https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/ffm-iran/index
۸. کارشناسان سازمان ملل درباره احتمال «آپارتاید جنسیتی» در قانون حجاب جمهوری اسلامی:
https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/09/irans-proposed-hijab-law-could-amount-gender-apartheid-un-experts
۹. World Bank، پروژه Women, Business and the Law:
https://wbl.worldbank.org/
۱۰. World Bank، گزارش شاخصهای حقوقی زنان در جمهوری اسلامی ایران:
https://wbl.worldbank.org/content/dam/documents/wbl/2024/pilot/WBL24-2-0-Iran-islamic-rep.pdf
۱۱. EUAA COI Query، وضعیت زنان مطلقه و حق طلاق در ایران:
https://www.euaa.europa.eu/sites/default/files/publications/2026-01/2024_10_EUAA_COI_Query_Response_Q71_Iran_Situation_of_divorced_women.pdf
۱۲. لینک پادکست برنامه «اسلام؛ قربانگاه زنان»:
https://www.youtube.com/watch?v=e_K8mQqbpwM
