امروز در ایران و جهان چه گذشت
۲۴ می / ۳ خرداد
نویسنده: ساموئل (پیمان) سلاحی
نویسنده و پژوهشگر حوزه سیاست و تاریخ
ایران
بپاخیزی المقنّع و سپیدجامگان خراسان
قیام المقنّع در خراسان، در ۲۴ ماه می سال ۷۶۶ میلادی آغاز شد. این قیام از نخستین جنبشهای ایرانیان برای رهایی از سلطه خلافت عربی و احیای استقلال ایران به شمار میآید.
المقنّع که نام اصلی او هاشم بن حکیم بود، از دیرباز در اندیشه شورش علیه خلافت عباسی بود. او پس از قتل ابومسلم خراسانی به دست خلیفه عباسی، از محبوبیت گسترده ابومسلم در میان ایرانیان، بهویژه مردم خراسان، بهره گرفت و به خونخواهی او قیام کرد.
او به دلیل استفاده از نقابی که چهرهاش را تا شانهها میپوشاند، به «المقنّع» مشهور شد. هاشم بن حکیم مردی دانشمند بود و داستان «ماه نخشب» او نیز بر پایه آشناییاش با فیزیک و شیمی شهرت یافت.
پیروان او جامه سفید میپوشیدند و به همین دلیل «سپیدجامگان» نام گرفتند؛ گروهی که میتوان آنان را کفنپوشان راه وطن دانست. قیام المقنّع بیش از چهار سال ادامه یافت و او در این مسیر از ابتکارهای تازه نظامی و تبلیغی استفاده کرد.
سرانجام خلافت عباسی سپاهی بزرگ برای سرکوب او فرستاد. در دومین برخورد بزرگ میان دو نیرو، المقنّع شکست خورد و خودکشی کرد.
اسماعیل سامانی؛ مردی که به ایران و زبان فارسی میاندیشید
اسماعیل سامانی، یکی از بزرگترین احیاگران زبان فارسی و فرهنگ ایرانی، در ماه می سال ۸۴۹ میلادی در فرغانه خراسان بزرگ، در منطقه فرارود، به دنیا آمد. برخی مورخان روزهای مختلفی از ماه می را زادروز او دانستهاند و تازهترین تاریخ پیشنهادی، که از سوی مورخان روس مطرح شده، ۲۴ ماه می است.
پدر او احمد، حاکم ناحیه فرغانه بود. نیای او، سامانخدا، از منطقه بلخ برخاسته بود و خود را از نسل بهرام چوبین، سپهبد بزرگ ایران، میدانست.
اسماعیل سامانی پس از تمرکز قدرت در خراسان بزرگ، احیای زبان فارسی، ادبیات ایرانی، فرهنگ و رسوم ملی را در صدر برنامههای خود قرار داد. قلمرو خراسان بزرگ در آن دوره بخشهایی از تاجیکستان، ازبکستان، ترکمنستان، نیمه شمالی افغانستان، بخشهایی از قزاقستان و قرقیزستان و خراسان ایران امروز را دربرمیگرفت.
در همان دوران، صفاریان در جنوب و جنوب شرقی ایران، دیلمیان در شمال و مرکز، و طاهریان در نیشابور، هر یک در مناطق خود استقلال نسبی داشتند و از خلافت عباسی تنها نامی باقی مانده بود.
اسماعیل سامانی با آنکه توان لشکرکشی به بغداد را داشت، چنین نکرد؛ زیرا برای او احیای فرهنگ ایرانی و زبان فارسی مهمتر از ماجراجویی نظامی بود. سیاست نظامی او دفاعی بود؛ یعنی فقط با مهاجمان میجنگید. جنگ او با عمرو لیث صفاری نیز بر همین پایه رخ داد و به شکست و اسارت عمرو انجامید.
اسماعیل سامانی در سال ۹۰۷ میلادی درگذشت و در بخارا به خاک سپرده شد. آرامگاه او همچنان از بناهای تاریخی مهم منطقه است و نزد تاجیکان، ایرانیان و ایرانیتباران جایگاه ویژهای دارد. پایه فرهنگیای که او گذاشت چنان نیرومند بود که تا سال ۱۹۲۰ میلادی، فارسی زبان رسمی منطقه بخارا باقی ماند.
روزی که پرویز پویان و دو همفکرش کشته شدند
سوم خرداد ۱۳۵۰، برابر با ماه می ۱۹۷۱، درگیری شدیدی میان گروهی از چریکهای فدایی خلق و نیروهای پلیس و ساواک در محله دوشانتپه تهران، در شرق شهر و نزدیکی کوی نیروی هوایی، رخ داد. در این درگیری، پرویز پویان، رحمت پیرونذیری و اسکندر صادقینژاد کشته شدند.
خانهای که گروه در آن مستقر بود، به عنوان پایگاه استفاده میشد. ساواک پس از دستگیری یکی از اعضای گروه در محل ملاقات، نشانی خانه را به دست آورد و آن را محاصره کرد. درگیری مسلحانه در روز روشن آغاز شد و به نیروهای دولتی نیز تلفات وارد آمد.
گفته شده است که اعضای گروه پس از پایان یافتن فشنگهایشان خودکشی کردند، اما این روایت رسماً تأیید نشد. ساواک پیکر کشتهشدگان را به خانوادههای آنان تحویل نداد و محل دفن آنان پنهان ماند. همین مسئله باعث خشم و اعتراض در تهران و مشهد شد.
پرویز پویان، متولد ۲۵ شهریور ۱۳۲۵، از بنیانگذاران سازمان چریکهای فدایی خلق بود. او در رسالههایی مانند «ضرورت مبارزه مسلحانه» از این دیدگاه دفاع میکرد که راههای مسالمتآمیز برای برابری اجتماعی و مبارزه با استثمار بسته شدهاند. پویان همچنین به حزب توده بدبین بود و آن را وابسته به سیاستهای مسکو و ناتوان در استفاده از فرصتهای تاریخی میدانست.
کشته شدن پویان و یارانش سرآغاز موجی از درگیریهای مشابه در تهران و شهرهای دیگر شد؛ روندی که تا پایان حکومت شاه ادامه یافت.
نظر مورخان درباره بازپسگیری خرمشهر
مورخان نظامی، پیروزی نیروهای مسلح ایران در بازپسگیری خرمشهر را در شمار جنگهای میهنی بزرگ ایرانیان قرار دادهاند؛ نبردی که از نظر آنان با نمونههایی مانند نبرد دفاعی حرّان قابل مقایسه است.
نیروهای مسلح ایران در سوم خرداد ۱۳۶۱، ۲۱ ماه پس از آغاز حمله عراق، با فداکاری و ایستادگی چشمگیر، خرمشهر را از نیروهای عراقی پس گرفتند. در این نبرد، ارتش عراق با وجود برتری تسلیحاتی، شکست سنگینی خورد و دهها هزار تن از نیروهایش به اسارت درآمدند.
این پیروزی بار دیگر نشان داد که عامل روحیه، اراده ملی و آمادگی برای دفاع از سرزمین، در جنگهای میهنی نقشی تعیینکننده دارد. از همین رو سوم خرداد در حافظه تاریخی ایرانیان به عنوان روز مقاومت، ایثار و بازگشت غرور ملی شناخته میشود.
درآمد ارزی ایران از نفت در سال ۱۳۸۵
درآمد ارزی ایران از محل نفت در سال ۱۳۸۵ هجری خورشیدی، برابر با ۲۰۰۶ میلادی، حدود ۵۵ میلیارد دلار برآورد شده بود. این برآورد را محمدجعفر مجرد، معاون ارزی بانک مرکزی ایران، در ۲۳ ماه می ۲۰۰۶ در یک گفتوگوی مطبوعاتی اعلام کرد.
او گفت میزان درآمد ارزی کشور از صادرات نفت به قیمت جهانی نفت وابسته است. همچنین برآورد شده بود که درآمد ارزی ایران از صادرات غیرنفتی در همان سال حدود ۱۰ میلیارد دلار باشد.
مجرد توضیح داد که حساب ذخیره ارزی دو بخش دارد: بخشی که در اختیار بخش خصوصی قرار میگیرد و باید دوباره به حساب بازگردد، و بخشی که دولت در قالب بودجه سالانه برداشت میکند و بازگشتی ندارد. به همین دلیل، کاهش قیمت نفت یا کاهش صادرات میتواند بودجه کشور را دچار نوسان کند و طرحهای عمرانی را نیمهتمام بگذارد.
گزارش نماینده جیرفت درباره غارنشینهای عنبرآباد
به گزارش ۲۳ ماه می ۲۰۰۶ خبرگزاری فارس، علی زادسر، نماینده وقت جیرفت در مجلس شورای اسلامی، اعلام کرد که ۲۸ سال پس از پیروزی انقلاب، در نزدیکی عنبرآباد جیرفت روستایی کشف شده که مردم آن در شرایطی شبیه دوران غارنشینی زندگی میکنند.
او گفت این روستا «بید نکوئیه» نام دارد و در کوهستان واقع شده است. به گفته او، حدود ۲۰۰ نفر در آن زندگی میکردند و از درهها و بیشههای اطراف محل زندگی خود خارج نشده بودند. او همچنین نقل کرد که برخی از ساکنان این روستا در طول عمر خود وسیله نقلیه موتوری ندیده بودند.
زادسر با اشاره به مشکلات جنوب استان کرمان گفت در این منطقه، صدها هزار نفر کپرنشین هستند و هنوز روستاهایی وجود دارد که از نگاه مدیریت اداری کشور دور ماندهاند. او از دولت خواست به خشکسالی، راههای ارتباطی، فقر و ضعف زیرساختی در جنوب کرمان توجه جدی کند.
این گزارش، بیش از آنکه فقط یک خبر محلی باشد، نشانهای از شکاف عمیق توسعه، ضعف مدیریت منطقهای و بیعدالتی فضایی در ایران بود.
انتقاد پروفسور رزاقی از اقتصاد وارداتی و دلالی
ابراهیم رزاقی، استاد اقتصاد دانشگاه، در گفتوگویی که ۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۴ منتشر شد، از ساختار وارداتی اقتصاد ایران انتقاد کرد. او گفت ۸۰ درصد کالاهای وارداتی ایران از نوع مصرفی هستند؛ در حالی که واردات باید بیشتر شامل کالاهای سرمایهای و ماشینآلاتی باشد که به تولید داخلی کمک میکنند.
رزاقی گفت طبق معیار سازمان ملل، با ۱۰ هزار دلار میتوان یک شغل پایدار ایجاد کرد. بنابراین با ۷۰ میلیارد دلار میتوان ۷ میلیون شغل ایجاد کرد، به شرط آنکه منابع ارزی به جای واردات مصرفی، صرف تولید داخلی شود.
او تأکید کرد که ۴۰ درصد مواد غذایی ایران از راه واردات تأمین میشود و این آمار نگرانکننده است. به باور او، سیاست تعدیل اقتصادی از دوره هاشمی رفسنجانی آغاز شد و به تدریج «بازار» بر اقتصاد ایران حاکم شد.
رزاقی گفت در ۲۶ سال، ایران حدود ۱۳۰۰ میلیارد دلار واردات داشته است. اگر این منابع در مسیر تولید به کار میرفت، میتوانست اشتغال گستردهتری ایجاد کند. او همچنین گفت از ۱۳ میلیون شغلی که در آن دوره ایجاد شده، حدود ۵ میلیون شغل در حوزه دلالی بوده است.
او واردات لوازم آرایش، علوفه، گندم، ذرت، شکر و کالاهای قابل تولید در داخل را نمونههایی از سیاست غلط اقتصادی دانست و گفت اقتصاد کشور در شرایط تحریم، شباهتی به اقتصاد دفاعی یا مقاومتی ندارد.
نگرانی از نهادینه شدن فرهنگ قاچاق
در ۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۴، خبرگزاری فارس سخنان محمدحسین برخوردار، رئیس مجمع واردات، را درباره قاچاق کالا منتشر کرد. او هشدار داد که اگر جامعه به درآمدهای آسان و کمزحمت عادت کند، فرهنگ قاچاق نهادینه میشود.
او گفت قاچاق از چند جهت زیانبار است: درآمد دولت را کاهش میدهد، بهرهوری را پایین میآورد، شغلهای مولد را تضعیف میکند و جوانان را به سمت فعالیتهای سریع و پُردرآمد اما ناسالم میکشاند.
برخوردار یکی از راههای مقابله با قاچاق را ایجاد سیستم کدینگ یا کدگذاری کالا دانست. به گفته او، اگر هر کالای وارداتی یا تولیدی دارای کد رهگیری باشد، کالای قاچاق بهسرعت شناسایی و از بازار خارج میشود.
او همچنین به واردات خودروهای لوکس اشاره کرد و گفت در سالهایی که درآمد نفتی بالا بود، به روایتی ۳۷ تا ۵۰ هزار خودروی لوکس وارد کشور شد؛ در حالی که این منابع ارزی میتوانست صرف ورود فناوری، ماشینآلات صنعتی و ایجاد اشتغال شود.
بهای وارداتی کیا اُپتیما در ایران و قیمت فروش آن در آمریکا
بر اساس آمار گمرک ایران در فروردین ۱۳۹۴، در نخستین ماه آن سال، ۳۷ دستگاه خودروی کیا اُپتیما مدل ۲۰۱۵ و ۵۸ دستگاه خودروی اسپورتیج ساخت شرکت کیا از امارات متحده عربی وارد ایران شد. در مجموع، در فروردین ۱۳۹۴ تعداد ۱۷۳۴ خودروی خارجی وارد کشور شده بود.
گمرک ایران بهای وارداتی خودروی اُپتیما را ۲۱ هزار و ۶۰۰ دلار اعلام کرده بود؛ رقمی که مبنای محاسبه عوارض گمرکی قرار میگرفت. در همان زمان، ارزش هر دلار حدود ۳۳۰۰ تومان بود.
اما در همان روزهای ماه می ۲۰۱۵، آگهی فروش همین خودرو در یکی از روزنامههای آمریکا، بهای فروش اُپتیما را ۱۶ هزار و ۹۹۷ دلار نشان میداد. این تفاوت، پرسشی مهم ایجاد میکرد: چرا قیمت مبنای وارداتی این خودرو در گمرک ایران، حدود ۵ هزار دلار بیشتر از قیمت فروش آن در آمریکا بود؟
این نمونه، بخشی از مسئله بزرگتر قیمتگذاری، واردات، رانت، تعرفه و ساختار غیرشفاف بازار خودرو در ایران را نشان میداد.
قانون بازبینی توافق هستهای در کنگره آمریکا
باراک اوباما، رئیسجمهور وقت آمریکا، در ۲۲ ماه می ۲۰۱۵، برابر با جمعه ۱ خرداد ۱۳۹۴، مصوبه کنگره درباره بازبینی توافق نهایی احتمالی شش قدرت با ایران را امضا کرد و آن را به قانون تبدیل کرد.
این قانون به کنگره آمریکا اختیار میداد که اگر توافق نهایی هستهای با ایران به دست آید، آن را ظرف ۳۰ روز بررسی کند و درباره قبول، رد یا اصلاح آن نظر دهد. این طرح در سنای آمریکا با ۹۸ رأی موافق از ۹۹ سناتور حاضر تصویب شده بود و تنها یک سناتور با آن مخالفت کرده بود. مجلس نمایندگان نیز آن را با اکثریت بالا تصویب کرده بود.
بر اساس این قانون، اوباما دستکم ۳۰ روز نمیتوانست تحریمهای مربوط به فعالیت هستهای ایران را لغو کند تا کنگره توافق احتمالی را بررسی کند.
همان روز، اوباما در جمعی از یهودیان آمریکا گفت با «توافق بد» موافقت نخواهد کرد؛ زیرا این توافق نام او را بر خود خواهد داشت و او بیش از هر کس دیگری در موفق بودن آن ذینفع است.
در قلمرو اندیشه
ناسیونالیسم در ذات انسان است
در ۲۳ ماه می ۲۰۰۴، میخائیل گورباچف از رهبری اسمی حزب سوسیالدموکرات روسیه کنار رفت. او گفت دلیل کنارهگیریاش نزدیکی این حزب به حزب هوادار ولادیمیر پوتین است.
گورباچف هدف از تأسیس حزب سوسیالدموکرات روسیه را فاصله گرفتن از کمونیسم مطلق و لیبرالیسم افراطی میدانست. او ناسیونالیسم را رد نمیکرد، اما هشدار میداد که اگر ناسیونالیسم روسی به شکل افراطی و قرن نوزدهمی دوباره قدرت بگیرد، با توجه به توان اتمی و موشکی روسیه، میتواند جهان را با خطر روبهرو کند.
در همان زمان، برخی منابع نزدیک به حزب سوسیالدموکرات گفتند که ناسیونالیسم را نمیتوان صرفاً ایدئولوژی حزبی دانست. از نگاه آنان، ملیگرایی مانند علاقه به خانواده و سرزمین، ریشهای طبیعی در انسان دارد و نمیتواند بهتنهایی مرامنامه یک حزب باشد.
گورباچف از مارس ۱۹۸۵ تا آگوست ۱۹۹۱ دبیرکل حزب کمونیست شوروی بود و در ۳۰ آگوست ۲۰۲۲ در ۹۱ سالگی درگذشت.
در دنیای تاریخنگاری
ترس از قضاوت تاریخ؛ نگاه مایکل رابرتز
مایکل رابرتز، تاریخدان انگلیسی، در ۲۴ می ۱۹۰۸ زاده شد. او ۸۹ سال زندگی کرد و ۱۲ کتاب تاریخی نوشت. رابرتز بر اهمیت تجربه تاریخی و استفاده از آن در سیاست و مدیریت تأکید داشت.
او نوشته است که فارابی، اندیشمند ایرانی قرون وسطی، برای دولتمرد شدن شرطهایی مانند ترس از خدا، باور به روز جزا و اعتقاد به کیفر الهی را مهم میدانست. رابرتز به این شروط، ترس از «قضاوت تاریخ» را نیز اضافه میکرد.
از نگاه او، قضاوت تاریخ ممکن است حتی یک روز پس از انجام یک تصمیم آغاز شود و حکمی صادر کند که عفو و بخشودگی ندارد. رابرتز باور داشت که آگاهی تاریخی آنقدر مهم است که اگر قدرت داشت، قبولی در آزمون تاریخ را شرط نامزدی برای مقامهای انتخابی و انتصابی میکرد.
از آثار او میتوان به «تاریخ سوئد»، «عصر آزادی»، «تاریخ تحولات نظامی»، «حزب ویگ» و «تاریخ دیپلماسی انگلستان» اشاره کرد.
نیال فرگوسن و میراث امپراتوری انگلستان در سیاست آمریکا
نیال فرگوسن، تاریخدان انگلیسی، در ۲۴ می ۲۰۰۳ کتاب خود با عنوان «امپراتوری» را منتشر کرد. او در این کتاب استدلال میکند که آمریکا در روابط بینالمللی خود، وارث تفکر امپراتوری انگلستان شده است.
فرگوسن که در دانشگاههای آکسفورد، هاروارد، استنفورد و نیویورک تدریس کرده، آثار متعددی درباره تاریخ مالی، تمدن غرب، پول و سیاست جهانی نوشته است. از آثار او میتوان به «جهانی که انگلستان ساخت»، «تاریخ مالی جهان»، «رابطه پول و تمدن» و «غرب و بقیه جهان» اشاره کرد.
او تورم پولی و افزایش حجم نقدینگی را خطری بزرگتر از جنگ میداند و معتقد است جبران آثار تخریبی تورم سالها ریاضت و انضباط اقتصادی میخواهد.
در قلمرو رسانهها
نشست ماه می ۱۹۰۰ و تکامل روزنامهنگاری حرفهای
در ۲۲ می سال ۱۹۰۰، اجلاس ناشران روزنامههای آمریکایی سهامدار خبرگزاری آسوشیتدپرس در نیویورک پایان یافت. در نتیجه این نشست، آسوشیتدپرس به عنوان یک خبرگزاری غیرانتفاعی و تعاونی معرفی شد.
در این اجلاس، پیشنهادهایی مطرح شد که بعدها ساختار تحریریه رسانهها را دگرگون کرد. یکی از اصول مهم، منع کار همزمان روزنامهنگار خبری در دو روزنامه بود. روزنامههای تهران نیز از سال ۱۳۳۴ هجری خورشیدی، برابر با ۱۹۵۵ میلادی، این اصل را پذیرفتند و تا انقلاب ۱۳۵۷ دقیقاً رعایت کردند.
در این روند، تعریف روزنامهنگار حرفهای نیز شکل گرفت. روزنامهنگار حرفهای کسی دانسته شد که شغل اصلیاش روزنامهنگاری باشد و بخش عمده معیشت خود را از این راه تأمین کند.
همچنین مفهوم روزنامهنگار فریلنس یا مستقل رسمیت یافت. این افراد میتوانستند مطالب خود را به چند رسانه ارائه کنند، بدون آنکه کارمند دائمی یک رسانه باشند. سپس سندیکاهای توزیع مقاله، تحلیل و گزارش پدید آمدند.
در ماه می ۱۹۸۵ نیز گروهی از روزنامهنگاران مشهور و مستقل هشدار دادند که رسانههای بزرگ بیش از حد به سیاستمداران، دولتمردان و خبرهای رسمی توجه کردهاند و از مردم عادی و مشکلات واقعی جامعه فاصله گرفتهاند. این هشدار همچنان برای وضعیت رسانههای امروز مهم است.
سایر ملل
زادروز ژان پل مارا؛ انقلابی رادیکال فرانسه
ژان پل مارا، انقلابی رادیکال فرانسه، در ۲۴ می سال ۱۷۴۳ به دنیا آمد و ۵۰ سال زندگی کرد. او پزشک بود، اما با نوشتهها و روزنامهنگاری خود مردم فرانسه را به انقلاب و تغییرات بنیادین سیاسی و اجتماعی فراخواند.
یکی از آثار مهم او «زنجیرهای بردگی» بود. روزنامه او با نام «دوست مردم» برای نخستین بار صدای مردم عادی، رنجها و شکایتهای آنان را به شکلی گسترده بازتاب داد. این روزنامه چنان پرمخاطب بود که روزانه دو بار چاپ میشد؛ کاری که در قرن هجدهم بیسابقه بود.
مارا به ژاکوبنها نزدیک بود و در جریان انقلاب فرانسه نقش تندی داشت. او در دستگیری لوئی شانزدهم و ماری آنتوانت نقش فعال داشت و بر اعدام آنان پافشاری کرد.
مارا همچنین ناسیونالیست بود، اما ناسیونالیسم او بر رفاه و سربلندی همه فرانسویان تأکید داشت. او به شایستهسالاری باور داشت و هشدار میداد که هر کس فقط به دلیل شرکت در انقلاب نباید به مقام برسد. بیتوجهی به این هشدار، یکی از عوامل شکست انقلاب فرانسه دانسته شده است.
او سرانجام در ۱۳ ژوئیه ۱۷۹۳ به دست شارلوت کوردای کشته شد.
شکست مکزیک و فتح کالیفرنیا توسط آمریکا
در ۲۴ می سال ۱۸۴۶، نیروهای ارتش مکزیک در کالیفرنیا از واحدهای نظامی دولت واشنگتن شکست خوردند و شهر مونتری، پایتخت خود در آن ایالت، را از دست دادند. مدت کوتاهی بعد، سراسر کالیفرنیا به تصرف آمریکا درآمد و بعدها به ایالات متحده ضمیمه شد.
کالیفرنیا پیش از آن بخشی از مکزیک، یا اسپانیای نو، بود. فرمانده نیروهای آمریکا در نبرد مونتری، ژنرال زکری تیلور بود. او پیشتر نیز در جنگهای مرزی و درگیری با قبایل بومی شرکت کرده بود.
تیلور پس از پیروزیهای نظامی در برابر مکزیک به عنوان قهرمان ملی شناخته شد و بعدها رئیسجمهور آمریکا شد. او در ۲۴ نوامبر ۱۷۸۴ در ویرجینیا به دنیا آمد و در ۹ ژوئیه ۱۸۵۰ درگذشت.
روسیه، اسلاوها و مسئله ناتو
در ۲۴ می ۱۹۱۱، دولت روسیه تزاری به دولت عثمانی اخطار داد که به سرزمینهای اسلاونشین اروپا نزدیک نشود و نیروهای خود را از مرزهای مونتهنگرو دور کند. روسیه در یادداشت خود تأکید کرد که به عنوان بزرگترین کشور اسلاونشین و حامی همه اسلاوها، در صورت ادامه فشار عثمانیها واکنش نظامی نشان خواهد داد.
روسیه بعدها به خاطر صربستان وارد جنگ جهانی اول شد و در جنگ جهانی دوم نیز میلیونها کشته داد تا آلمان را از سرزمینهای اسلاونشین بیرون کند.
با این حال، پس از فروپاشی بلوک شرق در اواخر دهه ۱۹۸۰، بسیاری از همین کشورهای اسلاونشین، از جمله لهستان، به ناتو پیوستند و در برابر روسیه قرار گرفتند. این تغییر، یکی از نمونههای پیچیده دگرگونی هویت، امنیت و منافع ملی در اروپا پس از جنگ سرد است.
روزی که بیسمارک رزمناو هود را غرق کرد
در ۲۴ می سال ۱۹۴۱، رزمناو آلمانی بیسمارک در نخستین مأموریت جنگی خود، رزمناو انگلیسی هود را با نخستین شلیک جدی غرق کرد. پیشتر گفته میشد هود شکستناپذیر است.
در انفجار و غرق شدن هود، ۱۴۱۶ افسر و ملوان کشته شدند و تنها سه نفر زنده ماندند. این نبرد در نزدیکی تنگه دانمارک، شاخهای از اقیانوس اطلس شمالی، رخ داد و خبر آن به تیتر اول روزنامههای جهان تبدیل شد.
بیسمارک بزرگترین رزمناوی بود که تا آن زمان در اروپا ساخته شده بود. این ناو ۴۶ هزار تنی، ۲۵۱ متر طول داشت، زره آن ۳۲ سانتیمتر ضخامت داشت و بیش از ۲۰۰۰ نیروی نظامی در آن خدمت میکردند.
بیسمارک در ۲۷ ماه می ۱۹۴۱ غرق شد. در سال ۱۹۸۹ بقایای آن در کف اقیانوس پیدا و بررسی شد.
سالروز درگذشت جان فاستر دالس
جان فاستر دالس، وزیر خارجه آمریکا از سال ۱۹۵۳ تا ۱۹۵۹، در ۲۴ می سال ۱۹۶۳ و در ۷۱ سالگی درگذشت. او در دوران ریاستجمهوری ژنرال آیزنهاور از حزب جمهوریخواه، یکی از چهرههای اصلی سیاست خارجی آمریکا بود.
دالس در زمان براندازی دولت دکتر مصدق وزیر خارجه آمریکا بود و با شاه روابط دوستانه داشت. برادر او نیز در همان دوره ریاست سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، را بر عهده داشت.
دو زمینلرزه در سوم خرداد
سحرگاه ۲۴ می ۱۹۷۱، زمینلرزه شدیدی در شرق ترکیه رخ داد و بیش از هزار نفر را کشت.
۳۲ سال بعد، درست در همان روز و همان ماه، زمینلرزهای با شدت مشابه در الجزایر رخ داد و بیش از ۱۱۰۰ نفر جان باختند.
خروج اعتراضی قذافی از نشست اتحادیه عرب
معمر قذافی در ۲۲ ماه می ۲۰۰۴، نشست سران اتحادیه عرب در تونس را به نشانه اعتراض ترک کرد. او اعلام کرد با دستور کار نشست مخالف است.
قذافی گفت در شرایطی که آمریکا عراق، یکی از اعضای اتحادیه عرب، را اشغال کرده و فلسطینیان نیز زیر فشار اسرائیل هستند، اولویت دادن به طرح مبهم آمریکا برای «گسترش دموکراسی در خاورمیانه» بیمعناست.
او گفت انتظار مردم عرب از رهبرانشان چیز دیگری است. نشست دو روزه اتحادیه عرب در آن سال نیز مانند بسیاری از نشستهای پیشین، نتیجه مؤثری به همراه نداشت.
پیشبینی لاوروف درباره آینده عراق
سرگی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، در مصاحبهای که ۲۳ ماه می ۲۰۰۴، یک سال پس از سقوط عراق به دست آمریکا، منتشر شد، گفت مسئله عراق با طرحهای اعلامشده واشنگتن حل نخواهد شد.
او گفت لانه زنبور برهم زده شده و پیامدهای آن در درازمدت قابل پیشبینی نیست. از نگاه او، انتقال ظاهری قدرت، انتخابات یا ترتیبات نمادین، مسائل ریشهدار عراق را حل نمیکند.
لاوروف گفت عراق جامعهای با شکافهای عمیق قومی و مذهبی است؛ کردها، سنیها و گروههای شیعه هرکدام مطالبات و گرایشهای خود را دارند. او همچنین هشدار داد که خروج نظامیان خارجی به معنای پایان نفوذ خارجی در عراق نخواهد بود، زیرا منابع نفتی، موقعیت جغرافیایی و رقابتهای منطقهای، عراق را به میدان کشمکش قدرتها تبدیل میکند.
زندگی بهتر مقدم بر ایدئولوژی؛ انتخابات آلمان در ۲۰۰۵
در انتخابات ماه می ۲۰۰۵ منطقه شمالی راین ـ وستفالی آلمان، حزب سوسیالدموکرات پس از ۳۹ سال کنترل خود را بر این منطقه صنعتی و کارگری از دست داد.
تحلیلگران گفتند این رویداد نشان میدهد در قرن بیستویکم، کار، امنیت اقتصادی و زندگی بهتر برای مردم، از وفاداری سنتی به ایدئولوژی مهمتر شده است.
در این انتخابات، حزب دموکرات مسیحی محافظهکار ۴۵ درصد آرا را به دست آورد و ائتلاف سوسیالدموکراتها و سبزها فقط ۳۷ درصد. بیکاری بالای ۱۱ درصد یکی از عوامل اصلی این تغییر رأی بود.
پس از این نتیجه، گرهارد شرودر، صدراعظم وقت آلمان، خواستار برگزاری انتخابات سراسری زودهنگام شد. این انتخابات زودرس، قدرت را از حزب سوسیالدموکرات گرفت.
رابطه تحصیلات با مصرف سیگار
در ۲۳ می ۲۰۰۵، آماری درباره سیگاریهای آمریکا منتشر شد که نشان میداد هرچه سطح تحصیلات افراد بالاتر باشد، احتمال سیگار کشیدن آنان کمتر است. در آن زمان، تنها حدود ۷ درصد دانشگاهدیدههای آمریکایی سیگار میکشیدند.
بر اساس آمار سال ۲۰۰۹، حدود ۲۱ درصد بزرگسالان آمریکا سیگاری بودند. در دهه پایانی قرن بیستم، این رقم نزدیک به ۲۶ درصد بود. اخطارهای بهداشتی، مالیات سنگین بر سیگار و ممنوعیت فروش سیگار به افراد زیر سن قانونی، از عوامل کاهش مصرف سیگار در آمریکا بودند.
سیگار یکی از عوامل اصلی حمله قلبی، سکته مغزی و چند نوع سرطان است و کاهش آن، یکی از اهداف مهم سیاستهای سلامت عمومی به شمار میرود.
برخی دیگر از رویدادهای ۲۴ می
- ۱۲۱۸: گروه پنجم صلیبیون از عکا به سوی مصر حرکت کردند تا مانع کمک مصریان به ایوبیان سوریه شوند و دوباره فلسطین را تصرف کنند. آنان در مصر شکست خوردند و بازماندگانشان به اروپا بازگشتند.
- ۱۴۹۸: جیرولامو ساوونارولا، واعظ ایتالیایی و منتقد تشریفات و فساد دستگاه پاپ، در فلورانس اعدام شد. او را خلع لباس روحانیت کردند، به دار آویختند، سوزاندند و خاکسترش را به رود آرنو ریختند.
- ۱۵۴۳: نیکلاس کوپرنیکوس، ستارهشناس مشهور لهستانی، درگذشت.
- ۱۶۸۹: پارلمان انگلستان آزادی مذهب برای پیروان پروتستانیسم را تضمین کرد.
- ۱۷۹۴: ویلیام ههول، فیلسوف انگلیسی و مؤلف کتاب تاریخ مقایسهای، زاده شد.
- ۱۸۴۴: ساموئل مورس نخستین پیام تلگرافی را با دستگاه خود از بالتیمور به واشنگتن مخابره کرد.
- ۱۸۶۶: شهر برکلی در کالیفرنیا به نام اسقف جورج برکلی نامگذاری شد. این شهر بعدها به یکی از لیبرالترین شهرهای آمریکا معروف شد.
- ۱۸۸۳: عبدالقادر، قهرمان ملی الجزایر که در برابر استعمار فرانسه مقاومت کرده بود، درگذشت.
- ۱۹۰۵: میخائیل شولوخوف، نویسنده روس و خالق «دن آرام»، زاده شد. او در سال ۱۹۶۵ جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرد.
- ۱۹۱۱: کتابخانه عمومی نیویورک، از بزرگترین کتابخانههای جهان، گشایش یافت.
- ۱۹۱۵: در دوران جنگ جهانی اول، ایتالیا که اتحاد خود با آلمان و اتریش را کنار گذاشته بود، به اتریش اعلان جنگ داد.
- ۱۹۴۰: ایگور سیکورسکی، مخترع روستبار در آمریکا، یک هلیکوپتر کامل ساخت و پس از آن تولید انبوه هلیکوپتر آغاز شد.
- ۱۹۵۰: ژنرال آرکادی ویول، که در جریان جنگ جهانی دوم در اشغال ایران از سوی متفقین نقش داشت، درگذشت.
- ۱۹۵۸: از ادغام یونایتدپرس و اینترنشنال نیوز سرویس، خبرگزاری یونایتدپرس اینترنشنال شکل گرفت.
- ۱۹۶۵: دیوان عالی آمریکا رأی داد که ایجاد اخلال در رساندن اوراق تبلیغاتی کمونیستی، مغایر قانون اساسی این کشور است.
- ۱۹۶۸: دانشجویان فرانسوی بورس پاریس را به عنوان نماد سرمایهداری آتش زدند.
- ۱۹۹۳: اریتره از اتیوپی جدا شد و استقلال یافت.
- ۲۰۰۰: نظامیان اسرائیل پس از ۲۲ سال اشغال جنوب لبنان، از این منطقه خارج شدند.
۱۰ پرسش و پاسخ از متن
۱. قیام المقنّع چه زمانی آغاز شد؟
قیام المقنّع در خراسان در ۲۴ ماه می سال ۷۶۶ میلادی آغاز شد.
۲. چرا پیروان المقنّع «سپیدجامگان» نام گرفتند؟
زیرا جامه سفید میپوشیدند و به عنوان کفنپوشان راه وطن شناخته شدند.
۳. اسماعیل سامانی چه نقشی در تاریخ ایران داشت؟
او احیاگر زبان فارسی، فرهنگ ایرانی و یکی از مهمترین پایهگذاران هویت فرهنگی ایران پس از سلطه خلافت بود.
۴. پرویز پویان در چه تاریخی کشته شد؟
او در سوم خرداد ۱۳۵۰، برابر با ماه می ۱۹۷۱، در درگیری با پلیس و ساواک در تهران کشته شد.
۵. بازپسگیری خرمشهر چه زمانی رخ داد؟
در سوم خرداد ۱۳۶۱، نیروهای ایران خرمشهر را از نیروهای عراقی پس گرفتند.
۶. درآمد ارزی نفت ایران در سال ۱۳۸۵ چقدر برآورد شد؟
حدود ۵۵ میلیارد دلار برآورد شده بود.
۷. گزارش غارنشینهای عنبرآباد چه مسئلهای را نشان میداد؟
این گزارش نشاندهنده فقر، عقبماندگی منطقهای و ضعف مدیریت توسعه در بخشی از جنوب کرمان بود.
۸. پروفسور رزاقی مشکل اصلی اقتصاد ایران را چه میدانست؟
او اقتصاد وارداتی، غلبه بازار، مصرفگرایی، دلالی و ضعف حمایت از تولید داخلی را از مشکلات اصلی میدانست.
۹. قانون بازبینی توافق هستهای در آمریکا چه اختیاری به کنگره داد؟
به کنگره اختیار داد توافق نهایی احتمالی با ایران را ظرف ۳۰ روز بررسی، تأیید، رد یا اصلاح کند.
۱۰. ژان پل مارا چه نقشی در انقلاب فرانسه داشت؟
او با نوشتهها و روزنامه خود مردم را به انقلاب تشویق کرد و از شایستهسالاری، شنیدن صدای مردم و مبارزه با اشرافیت دفاع کرد.
