امروز در ایران و جهان چه گذشت
۲۲ می / ۱ خرداد
نویسنده: ساموئل (پیمان) سلاحی
نویسنده و پژوهشگر حوزه سیاست و تاریخ
ایران
زمانی که «ازمیر» بندری در قلمرو ایران بود
در سال ۵۴۵ پیش از میلاد، کوروش بزرگ در لشکرکشی به آناتولی غربی، به حکومت لیدی پایان داد. با این پیروزی، سراسر آناتولی، یعنی بخش بزرگی از ترکیه امروز، وارد قلمرو ایران هخامنشی شد.
شهر بندری ازمیر، که ساکنان آن یونانیزبان بودند، در ماه می همان سال به قلمرو ایران پیوست. این منطقه تا سال ۳۳۳ پیش از میلاد بخشی از شاهنشاهی ایران بود و ساتراپهای ایرانی آن را اداره میکردند.
اسکندر مقدونی پس از دو پیروزی مهم بر ایران، نخست در نبرد گرانیکوس در ۲۳ ماه می سال ۳۳۴ پیش از میلاد و سپس در نبرد ایسوس در ۵ نوامبر سال ۳۳۳ پیش از میلاد، این مناطق را تصرف کرد. با این حال، پس از سقوط سلوکیان به دست اشکانیان، بخشی از این سرزمینها دوباره به حوزه نفوذ ایران بازگشت.
ازمیر در دورههای بعد، بهویژه در عصر اشکانی و ساسانی، میان ایران و روم دستبهدست شد و یکی از میدانهای رقابت سیاسی و نظامی دو ابرقدرت جهان باستان بود.
یونانیان این شهر را «سمورینا»، رومیان «سمیرینا» و اروپاییان «اسمیرنا» مینامیدند. عثمانیها آن را «ازمیر» تلفظ کردند. جهان غرب تا ۲۸ مارس ۱۹۳۰ همچنان نام «اسمیرنا» را به کار میبرد، تا اینکه پست جمهوری ترکیه اعلام کرد برای ارسال بستهها و نامهها باید نام «ازمیر» نوشته شود.
امروز ازمیر دومین بندر بزرگ جمهوری ترکیه است.
نبرد ری؛ آغاز جنگهای میهنی ایرانیان برای احیای استقلال
در دهه سوم ماه می سال ۸۱۳ میلادی، نیرویی متشکل از حدود ۳۰ هزار داوطلب ایرانی از خراسان بزرگ به حرکت درآمد. هدف ظاهری آنان حمایت از مأمون، فرزند هارونالرشید، بود؛ زیرا مأمون از طرف مادر ایرانی بود. اما انگیزه عمیقتر این نیروها، نزدیک کردن ایران به استقلال و بازیابی حاکمیت ملی بود.
این نیروهای ایرانی در حاشیه شمال غربی شهر ری، یعنی محدوده تهران امروز، سپاه امین را شکست دادند. فرمانده سپاه امین، علی بن عیسی بن ماهان، پس از شکست به همدان گریخت.
در ۱۲ ژوئن سال ۸۱۳ میلادی، داوطلبان ایرانی در همدان نیز ارتش ۹۰ هزار نفری عرب را شکست دادند و علی بن عیسی کشته شد. سپس نیروهای ایرانی، سپاهیان فراری امین را تا بغداد دنبال کردند و در ۲۵ سپتامبر سال ۸۱۳ بغداد را گرفتند. امین که از راه دجله در حال فرار بود، دستگیر شد و سر او را برای مأمون به خراسان فرستادند.
مأمون به خلافت رسید، اما به بسیاری از وعدههایی که به ایرانیان داده بود عمل نکرد. با این حال، این حرکت نظامی و سیاسی، نقطه مهمی در روند احیای استقلال ایران پس از سلطه خلافت بود.
پس از آن، طاهر ذوالیمینین، فرمانده ایرانی، در نیشابور اعلام استقلال کرد. هرچند همان شب به دست عوامل خلافت کشته شد، اما راهی که او گشود با قیامهای دیگر در سیستان، دیلمان، مرو و نقاط دیگر ادامه یافت و استقلال ایران بهتدریج شکل گرفت.
ورود نخستین چاپخانه مدل گوتنبرگ به ایران
۲۲ می سال ۱۶۴۰ میلادی، برابر با ۱ خرداد، نخستین چاپخانه مدل گوتنبرگ وارد ایران شد. این دستگاه چاپ را یک ایرانی ارمنی برای نصب در جلفای اصفهان به ایران آورد.
در آن زمان، اصفهان پایتخت ایران بود و شاه صفی بر کشور حکومت میکرد. ورود چاپخانه به ایران از نظر فرهنگی و تمدنی اهمیت زیادی داشت؛ زیرا چاپ، امکان گسترش دانش، کتاب، آموزش و ارتباط فکری را فراهم میکرد.
یوهانس گوتنبرگ، زرگر آلمانی، دستگاه چاپ خود را در دهه ۱۴۴۰ میلادی تکمیل کرده بود. البته قرنها پیش از او، در خاور دور نوعی چاپ بلوکی یا مهرزنی برای تکثیر نوشتهها رایج بود.
ورود چاپخانه به ایران، هرچند دیرتر از اروپا رخ داد، اما یکی از رویدادهای مهم در تاریخ نشر و انتقال دانش در ایران به شمار میرود.
اعزام محصل به فرنگ؛ سیاستی مهم با نتیجهای ناقص
در ۱ خرداد سال ۱۳۰۷، قانون اعزام محصل به اروپا در مجلس شورای ملی تصویب شد. بر پایه این قانون، قرار بود هر سال دستکم ۱۰۰ دانشجوی ایرانی برای تحصیل در دانشگاههای کشورهای اروپایی اعزام شوند.
این قانون سالها اجرا شد. اما در عمل، بسیاری از محصلان اعزامی از خانوادههای برخوردار و ثروتمند بودند. مشکل دیگر آن بود که پس از بازگشت این دانشآموختگان، از تخصص آنان بهدرستی استفاده نشد. بسیاری به جای فعالیت در رشته تخصصی خود، وارد سیاست، مقامجویی اداری یا رقابتهای قدرت شدند.
نقد تاریخی این سیاست آن است که ایران از اعزام دانشجو به خارج، نتیجهای متناسب با هزینه و انتظار خود نگرفت. در حالی که کشورهایی مانند ژاپن با برنامهریزی دقیقتر، از اعزام دانشجو برای نوسازی ساختار علمی، صنعتی و اداری خود بهره بردند.
در ۱ خرداد سال ۱۳۶۰، یعنی ۵۳ سال پس از تصویب آن قانون و در جریان جنگ ایران و عراق، دولت وقت با وجود مشکلات مالی، با ادامه ارسال ارز برای ۱۸ هزار دانشجوی ایرانی خارج از کشور موافقت کرد؛ به امید آنکه آنان پس از پایان تحصیل به ایران بازگردند. اما شمار کمی از آنان بازگشتند.
سقوط ارزش ریال؛ از دلار ۱۳ تومانی تا هزاران تومان
در ۱ خرداد ۱۳۵۹، برابر با ۲۲ ماه می ۱۹۸۰ و ۱۵ ماه و ۹ روز پس از سقوط نظام سلطنتی، در تهران اعلام شد که نرخ برابری ریال با ارزهای خارجی شناور خواهد شد. تا پیش از آن، نرخ رسمی دلار آمریکا ۷ تومان و نیم قران بود و در بازار آزاد حدود ۱۳ تومان معامله میشد.
در سال ۱۳۸۹، با وجود درآمد ارزی سالانه ۷۰ تا ۸۰ میلیارد دلار، نرخ دلار از مرز هزار تومان گذشت. با آغاز تشدید تحریمها، این رقم به ۱۷۰۰ تومان رسید و در سال ۱۳۹۲، برابر با ۲۰۱۳ میلادی، دلار به حدود ۳۵۰۰ تومان رسید.
در خرداد ۱۳۹۶، طبق برخی گزارشها، درآمد ارزی ایران حدود ۹۰ میلیارد دلار بود. با این حال، نرخ رسمی دلار آمریکا ۳۲۴۴ تومان و نرخ بازار آزاد آن حدود ۳۷۴۵ تومان بود.
در بهار ۱۳۹۷، همزمان با سخنان دونالد ترامپ درباره بازگرداندن تحریمها، نرخ رسمی دلار ناگهان ۴۲۰۰ تومان تعیین شد؛ اما در بازار آزاد، رسانهها از نرخهای ۶ تا ۷ هزار تومان خبر میدادند.
در ۲۱ ماه می ۲۰۱۹، برابر با ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۸، در صرافیهای مجاز بانک مرکزی، هر دلار آمریکا ۱۴ هزار و ۶۵۰ تومان بود، اما فروش دلار به مسافر حدود ۱۶ هزار و ۷۰۰ تومان اعلام میشد.
در ۱ خرداد ۱۳۹۹، هر دلار آمریکا در بازار تهران ۱۷ هزار و ۶۰۰ تومان، هر یورو ۱۹ هزار و ۲۰۰ تومان و هر سکه طلا ۷ میلیون و ۴۲۰ هزار تومان فروخته میشد.
این روند، یکی از نشانههای مهم فرسایش پول ملی، ضعف سیاست پولی، فشار تحریمها، افزایش نقدینگی و بیثباتی اقتصادی در ایران معاصر است.
دو هشدار مشابه؛ از نفت ایران تا رقابت چین و آمریکا
در ۲۲ می ۱۹۵۲، برابر با ۱۳۳۱ هجری خورشیدی، اندرو مکسول، روزنامهنگار انگلیسی، در بحبوحه درگیری نفتی ایران و انگلستان نوشت که آمریکا از فرصت بحران نفت ایران استفاده خواهد کرد تا کنترل بازار جهانی نفت را که پیشتر عمدتاً در دست انگلستان بود، به دست بگیرد.
او هشدار داد که اگر آمریکا بر نفت مسلط شود، نه فقط بازار انرژی، بلکه بازار پول جهانی نیز به سود دلار تغییر خواهد کرد. از نگاه او، کنترل نفت به معنای توان دیکته کردن سیاست به کشورهای صنعتی و مصرفکننده بود و جهانی شدن دلار، قدرتی فراتر از سلاح نظامی ایجاد میکرد.
۶۳ سال بعد، در سال ۲۰۱۵، مایکل پیلسبوری، مشاور سیاست دفاعی آمریکا، در کتاب «ماراتون صدساله» نوشت که چین از سال ۱۹۴۹، یعنی آغاز جمهوری خلق چین، برنامهای بلندمدت برای جایگزین شدن به جای آمریکا آغاز کرده است. او معتقد بود پکن آماده است تا سال ۲۰۴۹، یعنی صدمین سال تأسیس جمهوری خلق چین، برای رسیدن به جایگاه ابرقدرت جهانی تلاش کند.
در ماه می ۲۰۲۰، با افزایش تنشهای واشنگتن و پکن بر سر ویروس کرونا، کتاب پیلسبوری دوباره مورد توجه رسانههای آمریکا قرار گرفت. او بار دیگر تأکید کرد که چین از هر فرصت تاریخی، اقتصادی و سیاسی برای افزایش قدرت خود استفاده میکند.
این دو هشدار، با فاصله بیش از شش دهه، یک نکته مشترک دارند: قدرتهای بزرگ از بحرانها برای جابهجایی در نظم جهانی استفاده میکنند.
در قلمرو اندیشه
فیکته و نظریه شجاعت، ایستادگی و جامعه سالم
۲۲ ماه می سال ۱۸۰۴، تعریف تازهای که یوهان گوتلیب فیکته، فیلسوف آلمانی، درباره شجاعت نوشته بود منتشر شد. او قصد داشت این نوشته در زادروزش، یعنی ۱۹ ماه می، منتشر شود، اما چاپخانه نتوانست آن را بهموقع آماده کند.
فیکته که در ۱۹ ماه می ۱۷۶۲ به دنیا آمده بود و ۵۲ سال زندگی کرد، از اندیشههای کانت تأثیر پذیرفت و بعدها بر هگل نیز اثر گذاشت. او از فیلسوفان مهم ایدهآلیسم آلمان بود.
فیکته شجاعت را فقط نترسیدن نمیدانست؛ بلکه آن را توان ایستادگی در برابر خطر، تحمل پیامدهای مبارزه و حفظ احساس سربلندی میدانست. از نگاه او، انسان شجاع حتی اگر نتیجه مبارزه منفی باشد، به دلیل ایستادگی خود احساس غرور و رضایت میکند.
او در دوران اشغال برلین به دست ناپلئون، بیپروا به تبلیغ ناسیونالیسم آلمانی پرداخت. در سخنرانیهای سال ۱۸۰۸ در برلین، از آلمانیها خواست هویت، شخصیت و خصلتهای فرهنگی خود را حفظ کنند و در برابر شکست و اشغال تسلیم نشوند.
فیکته همچنین پرهیزگاری و درستکاری را ستون تمدن و پیشرفت میدانست. جمله مشهور او در جامعهشناسی چنین است: جامعهای که در آن فساد، تباهی و جرم دولتی وجود داشته باشد، رشد نخواهد کرد، متمدن نخواهد بود و سرانجام دچار تفرقه، سلطه و انقیاد خواهد شد.
سایر ملل
اسماعیلیان و دو هشدار مشابه به دو فرمانروا
۲۰ ماه می سال ۱۱۷۶ میلادی، افراد «الدعوه الجدیده»، شاخه عرب جنبش اسماعیلیه، شبانه وارد چادر صلاحالدین ایوبی در حاشیه حلب شدند و به جای کشتن او، خنجری همراه با نامه هشدار گذاشتند. هدف آنان این بود که صلاحالدین محاصره پایگاه آنان را متوقف کند.
این اقدام نشان میداد که آنان میتوانستند به فرمانروا آسیب بزنند، اما فعلاً تنها هشدار دادهاند. صلاحالدین با وجود شجاعت نظامی، این پیام را جدی گرفت.
نمونه مشابهی نیز درباره سلطان سنجر سلجوقی رخ داده بود. فداییان اسماعیلی ایران، معروف به الموتیها، در خوابگاه سلطان سنجر خنجر و نامه هشدار گذاشته بودند.
اسماعیلیان ایران پس از امام جعفر صادق، پسر او اسماعیل را امام هفتم میدانستند. آنان در ایران با سلجوقیان و سپس مغولان مبارزات سخت و چریکی داشتند و هر دو را قدرتهایی مهاجم میدیدند.
مارکو پولو، جهانگرد ونیزی، هنگام عبور از ایران، از یکی از دژهای اسماعیلیه دیدار کرد. او در سفرنامه خود آنان را «حشاشین» نامید. همین واژه بعدها در زبانهای اروپایی به شکل Assassin درآمد و معنای تروریست یا آدمکش سیاسی پیدا کرد.
اسوالد بولکه؛ پدر تاکتیک جنگ هوایی
۱۹ ماه می سال ۱۸۹۱، اسوالد بولکه، خلبان آلمانی و از پایهگذاران تاکتیکهای جنگ هوایی، به دنیا آمد. او از نخستین کسانی بود که جنگ هواپیما با هواپیما را از حالت ابتدایی خارج کرد و به مرحلهای سازمانیافته رساند.
بولکه در ماه می ۱۹۱۶، در جریان جنگ جهانی اول، ۱۱ هواپیمای انگلیسی را در آسمان فرانسه سرنگون کرد. او در ۲۸ اکتبر ۱۹۱۶ بر اثر برخورد هواپیمایش با هواپیمای معاون خود در آسمان کشته شد.
او چند کتاب آموزشی درباره فنون جنگ هوایی نوشت. مشهورترین اثر او «دیکتا» بود که تا میانه جنگ جهانی دوم نیز تدریس میشد. بولکه در تاریخ نظامی آلمان، عنوان قهرمان ملی گرفت.
زمانی که پانزرهای آلمان فرانسه را درهم میکوبیدند
در ماه می سال ۱۹۴۰، فرانسه که همراه با انگلستان به دلیل حمله آلمان به لهستان به دولت هیتلر اعلان جنگ داده بود، زیر فشار لشکرهای زرهی آلمان، معروف به پانزرها، فرو میپاشید.
تاکتیک نظامی آلمان، بهویژه تحرک سریع واحدهای زرهی، از جنگافزارهای آن نیز مهمتر بود. هر لشکر پانزر معمولاً دو تیپ تانک و یک تیپ پیادهنظام موتوری داشت. این ترکیب باعث میشد تانکها با سرعت و پشتیبانی مناسب وارد میدان شوند.
آلمانیها پس از تصرف هلند و بلژیک، از خط دفاعی ماژینو گذشتند و ارتش فرانسه را غافلگیر کردند. نیروهای انگلیسی نیز که برای کمک به فرانسه آمده بودند، در ژوئن همان سال با بینظمی و تلفات سنگین از دونکرک عقبنشینی کردند.
پیشتاز نیروهای آلمانی در فرانسه، پانزر هفتم به فرماندهی اروین رومل بود. او با سرعت خود را به ساحل مانش رساند و سپس در خاک فرانسه پیشروی کرد.
اما هیتلر پس از پیروزیهای سریع، به جای بهرهبرداری سیاسی و اقتصادی از موفقیتها، جنگ را در جبهههای مختلف گسترش داد. حمله به شوروی، با وجود پیمان عدم تجاوز با مسکو، یکی از بزرگترین اشتباهات او بود. هیتلر همان خطای ناپلئون را تکرار کرد و درگیر جنگ در سرزمینی بسیار پهناور شد.
منموهان سینگ؛ نخستین سیک نخستوزیر هند
۲۲ ماه می سال ۲۰۰۴، منموهان سینگ به معرفی حزب کنگره ملی هند، سیزدهمین نخستوزیر این کشور شد. او نخستین سیک هندی بود که به مقام نخستوزیری رسید.
سینگ در ۲۶ سپتامبر ۱۹۳۲ در پنجاب، در محدوده پاکستان امروز، به دنیا آمد. او اقتصاد را در دانشگاه آکسفورد خوانده بود و پیش از نخستوزیری، تجربه زیادی در امور مالی، نظارت بانکی و وزارت دارایی داشت.
برخلاف پیشبینی برخی محافل غربی، سینگ پس از نخستوزیری اعلام کرد که دولت کنترل برخی صنایع مهم را رها نخواهد کرد، بانکها همچنان زیر نظر دولت میمانند و شرکتهای دولتی به جای خصوصیسازی کامل، باید رقابتی اداره شوند.
او همچنین تأکید کرد که دولت از پیروان یک مذهب علیه مذهب دیگر حمایت نخواهد کرد و باید از برخوردهای مذهبی جلوگیری شود. هند کشوری چنددینی است و در آن مسلمانان، سیکها، هندوها و پیروان دیگر ادیان زندگی میکنند.
سینگ دو دوره پنجساله نخستوزیر بود و تا ماه می سال ۲۰۱۴ این سمت را حفظ کرد. پس از او، نارندرا مودی، ناسیونالیست هندو، به قدرت رسید.
برخی دیگر از رویدادهای ۲۲ می
- ۳۳۴ پیش از میلاد: به نوشته آریان، مورخ یونانی ـ رومی قرن دوم میلادی، بیستوسوم ماه می سال ۳۳۴ پیش از میلاد، و به نوشته پلوتارک در سیام می همان سال، نیروهای ایران در کنار رود گرانیکوس در شمال غربی ترکیه امروز از سپاه اسکندر مقدونی شکست خوردند. این رویداد از نخستین شکستهای مهم ایران در برابر اسکندر بود.
- ۱۸۶۲: در جریان جنگ داخلی آمریکا، ابراهام لینکلن، رئیسجمهور وقت، قانون معروف به Homestead Act را امضا کرد. بر پایه این قانون و ضمائم بعدی آن، میلیونها هکتار زمین به مهاجران، عمدتاً اروپاییتبار، داده شد؛ زمینهایی که هزاران سال متعلق به بومیان آمریکا بود.
- ۱۹۴۸: چیانگ کایشک در پکن سوگند خورد و رئیسجمهور چین شد. اما در اکتبر ۱۹۴۹ با ورود نیروهای مائو به پکن، به تایوان گریخت و دولت خود را در آنجا ادامه داد.
- ۱۹۶۰: زمینلرزهای با شدت ۹.۵ ریشتر در جنوب شیلی رخ داد. این شدیدترین زمینلرزه ثبتشده در تاریخ است.
- ۱۹۶۱: ماهواره شوروی «ونرا ـ ۱» به عنوان نخستین شیء ساخت بشر به نزدیکی سیاره ونوس رسید و اطلاعاتی درباره محیط اطراف آن به زمین فرستاد. ده سال بعد، در همین روز، شوروی ماهواره «مارس ـ ۲» را به سوی مریخ فرستاد.
- ۱۹۶۷: آتشسوزی در یک فروشگاه بزرگ در مرکز بروکسل رخ داد و ۳۲۳ نفر کشته شدند.
- ۱۹۷۲: نام کشور سیلان به جمهوری سریلانکا تغییر یافت. نام سیلان را دریانوردان پرتغالی بر این جزیره گذاشته بودند. این کشور تا ۴ فوریه ۱۹۴۸ مستعمره دولت لندن بود.
- ۱۹۷۸: محمد ما ژیان، مترجم قرآن به زبان چینی و مؤلف فرهنگ عربی ـ چینی، در ۷۲ سالگی درگذشت. او زبان و ادبیات عربی را در قاهره آموخته بود.
- ۱۹۷۹: در دوم خرداد ۱۳۵۸، یعنی صد روز پس از پیروزی انقلاب، مدیرعامل وقت سازمان رادیو تلویزیون جمهوری اسلامی ایران دولت شوروی را متهم کرد که با ارسال پارازیتهای قوی، مانع رسیدن صدای رادیو ایران به فارسیزبانان شوروی، بهویژه تاجیکان، میشود.
- ۱۹۸۰: طرح استقلال کبک، ایالت فرانسویزبان کانادا، در همهپرسی رأی کافی نیاورد.
- ۱۹۹۰: یمن شمالی و یمن جنوبی با یکدیگر متحد شدند و جمهوری یمن را تشکیل دادند.
- ۱۹۸۳: پیدایش ویروس بیماری ایدز، HIV، برای نخستین بار رسانهای شد.
۱۰ پرسش و پاسخ از متن
۱. ازمیر چه زمانی وارد قلمرو ایران شد؟
در ماه می سال ۵۴۵ پیش از میلاد، پس از پیروزی کوروش بزرگ بر دولت لیدی، ازمیر وارد قلمرو ایران شد.
۲. نبرد ری در سال ۸۱۳ میلادی چه اهمیتی داشت؟
این نبرد یکی از آغازهای مهم تلاش نظامی و سیاسی ایرانیان برای نزدیک شدن به استقلال از خلافت عباسی بود.
۳. نخستین چاپخانه مدل گوتنبرگ چه زمانی وارد ایران شد؟
در ۲۲ می سال ۱۶۴۰ میلادی، برابر با ۱ خرداد، نخستین چاپخانه مدل گوتنبرگ وارد ایران شد.
۴. قانون اعزام محصل به اروپا چه زمانی تصویب شد؟
در ۱ خرداد سال ۱۳۰۷، مجلس شورای ملی قانون اعزام سالانه دستکم ۱۰۰ محصل ایرانی به اروپا را تصویب کرد.
۵. نرخ دلار در ۱ خرداد ۱۳۵۹ چه وضعیتی داشت؟
تا آن زمان نرخ رسمی دلار ۷ تومان و نیم قران بود و در بازار آزاد حدود ۱۳ تومان معامله میشد.
۶. اندرو مکسول در سال ۱۹۵۲ چه هشداری داد؟
او هشدار داد که آمریکا از بحران نفت ایران استفاده خواهد کرد و بهتدریج کنترل جهانی نفت و سپس بازار پول را به دست خواهد گرفت.
۷. فیکته شجاعت را چگونه میفهمید؟
او شجاعت را ایستادگی در برابر خطر، حفظ غرور و رضایت اخلاقی حتی در صورت شکست میدانست.
۸. واژه Assassin چگونه با اسماعیلیان مرتبط شد؟
مارکو پولو اسماعیلیان را «حشاشین» نامید و این واژه بعدها در زبانهای اروپایی به شکل Assassin درآمد.
۹. بزرگترین اشتباه راهبردی هیتلر چه بود؟
حمله به شوروی و گشودن جبههای بزرگ در شرق، در حالی که آلمان پیشتر با مسکو پیمان عدم تجاوز داشت.
۱۰. منموهان سینگ چه جایگاهی در تاریخ هند دارد؟
او نخستین سیک هندی بود که نخستوزیر هند شد و دو دوره پنجساله، از ۲۲ ماه می ۲۰۰۴ تا ماه می ۲۰۱۴، ریاست دولت هند را بر عهده داشت.
