امروز در ایران و جهان چه گذشت
۱۸ می / ۲۸ اردیبهشت
نویسنده: ساموئل (پیمان) سلاحی
نویسنده و پژوهشگر حوزه سیاست و تاریخ
ایران
زادروز عمر خیام نیشابوری؛ حکیم، ریاضیدان و اندیشمند ایرانی
۱۸ می، برابر با ۲۸ اردیبهشت، در بسیاری از منابع تاریخی به عنوان زادروز حکیم عمر خیام نیشابوری شناخته میشود؛ اندیشمندی بزرگ که نام او با ریاضیات، فلسفه، نجوم، شعر و فرهنگ ایرانی پیوند خورده است.
خیام، که نام کامل او غیاثالدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم نیشابوری بود، از برجستهترین چهرههای علمی و ادبی ایران به شمار میرود. یکی از مهمترین کارهای او اصلاح تقویم هجری خورشیدی بود. این تقویم که در دوره جلالالدین ملکشاه سلجوقی تنظیم شد، به «تقویم جلالی» شهرت یافت و از نظر دقت، حتی از تقویم میلادی دقیقتر دانسته شده است.
خیام تنها یک ریاضیدان نبود. او در فلسفه، پزشکی، نجوم و ادبیات نیز جایگاه بزرگی داشت. رباعیات او، بهویژه پس از ترجمه ادوارد فیتزجرالد به انگلیسی، در جهان شهرتی گسترده یافت و نگاه فلسفی او به زندگی، مرگ، زمان و انسان، مورد توجه اندیشمندان بسیاری قرار گرفت.
خیام در طول زندگی خود به شهرهایی چون اصفهان، سمرقند، بخارا و ری سفر کرد. با وجود توانایی علمی بالا، علاقه چندانی به کار دیوانی و حکومتی نداشت؛ اما دعوت حکومت برای ساخت رصدخانه ری را پذیرفت.
نام خیام همواره با نیشابور همراه است. آرامگاه او در همین شهر قرار دارد و نیشابور، به سبب خیام و دیگر بزرگانش، یکی از کانونهای مهم فرهنگ و تمدن ایرانی به شمار میرود.
تخریب توس؛ زادگاه فردوسی بزرگ به دست پسر تیمور
۱۸ می، سالروز تخریب شهر توس به دست میرانشاه، پسر امیرتیمور، گزارش شده است. توس، زادگاه و آرامگاه فردوسی بزرگ، یکی از مهمترین شهرهای فرهنگی ایران بود.
میرانشاه این شهر را چنان ویران کرد که از آن، جز ویرانهای باقی نماند. تغییر مسیر آبها نیز باعث شد توس دیگر هرگز به آبادانی پیشین بازنگردد. با این حال، نام توس به سبب فردوسی و شاهنامه در حافظه تاریخی ایران زنده ماند.
فردوسی، دهقانزادهای ایرانی، با مشاهده تلاش سامانیان برای زنده کردن زبان فارسی، شاهنامه را سرود؛ اثری که هویت ملی، تاریخ اسطورهای و حافظه فرهنگی ایرانیان را از نابودی نجات داد.
شاهنامه تنها یک اثر ادبی نیست؛ سندی تمدنی است که در برابر فراموشی تاریخی، زبان فارسی و روح ایرانگرایی را حفظ کرد.
آغاز کار سازمان ثبت اسناد در ایران
اجرای قانون ثبت اسناد در ایران از ۲۸ اردیبهشت آغاز شد. هدف از تشکیل سازمان ثبت اسناد، سامان دادن به مالکیتها، اسناد رسمی، معاملات و جلوگیری از اختلافات حقوقی بود.
اما از همان آغاز، درباره این سازمان بحثها و مخالفتهایی وجود داشت. برخی روحانیون و سوسیالیستهای آن دوره نسبت به مفهوم مالکیت خصوصی زمین نگاه انتقادی داشتند. گروهی دیگر نیز هشدار میدادند که اگر نظارت کافی نباشد، ثبت اسناد میتواند به ابزاری برای جعل، زمینخواری، تصرف اموال عمومی و فساد اداری تبدیل شود.
در دهههای بعد، پروندههای متعدد جعل سند، تصرف زمینهای دولتی، بلعیدن مسیلها و زمینخواری نشان داد که بخشی از این نگرانیها بیپایه نبود. یکی از نقدهای مهم این بود که سازمان ثبت اسناد بهتر است به وزارت کشور و ساختارهای اجرایی و محلی نزدیکتر باشد، نه صرفاً زیرمجموعه دادگستری.
مسئله ثبت اسناد در ایران، فقط یک موضوع اداری نیست؛ بلکه با اعتماد عمومی، امنیت مالکیت، سلامت بوروکراسی و رابطه مردم با دولت ارتباط مستقیم دارد.
تأسیس بانک ملی ایران و انتقال قدرت پولی از بانک انگلیسی
در اردیبهشت، مقدمات تأسیس بانک ملی ایران با ورود دکتر لیندنبلات آلمانی به تهران جدیتر شد. مجلس ایران با استخدام گروهی از کارشناسان بانکی آلمانی برای راهاندازی بانک ملی موافقت کرده بود.
تأسیس بانک ملی یکی از گامهای مهم در مسیر استقلال اقتصادی ایران بود. تا پیش از آن، بخش مهمی از امور بانکی و انتشار اسکناس در اختیار بانک شاهی، وابسته به انگلستان، قرار داشت. با آغاز کار بانک ملی، قرار شد حسابهای دولتی، درآمدهای عمومی، مالیاتها و اعتبارات وزارتخانهها از بانک انگلیسی به بانک ملی منتقل شود.
همچنین مقرر شد اسکناسهای جدید با امضای مدیرعامل بانک و بازرس دولت منتشر شود و بر بزرگترین اسکناس، تصویری از تخت جمشید درج گردد. این انتخاب نمادین نشان میداد که دولت وقت میکوشید اقتصاد مدرن را با هویت تاریخی ایران پیوند دهد.
تأسیس بانک ملی را باید یکی از نشانههای مهم دولتسازی، استقلال مالی و خروج تدریجی ایران از نفوذ ساختارهای اقتصادی بیگانه دانست.
پیروزیهای آلمان در اردیبهشت و توجه ایرانیان به اخبار رادیو
اردیبهشت، همزمان با ماه می ۱۹۴۰، یکی از ماههای مهم جنگ جهانی دوم بود. در این ماه، آلمان نازی هلند، بلژیک و لوکزامبورگ را تصرف کرد و سپس فرانسه را به تسلیم نزدیک ساخت. نیروهای انگلیسی نیز در دونکرک محاصره شدند و با دشواری به بریتانیا بازگشتند.
در ایران، این تحولات سبب شد توجه مردم به اخبار جهانی بیشتر شود. رادیو ایران که تازهتأسیس بود، پخش خبر را از یک نوبت به سه نوبت در شبانهروز افزایش داد. بسیاری از مردم که خود رادیو نداشتند، برای شنیدن اخبار به قهوهخانهها و مکانهایی میرفتند که گیرنده رادیویی داشتند.
در آن زمان، به دلیل تبلیغات مربوط به پیوند نژادی و نگاه مثبت بخشی از جامعه ایران به آلمان، اخبار پیروزیهای آلمان با علاقه شنیده میشد. این وضعیت، عادت تازهای در جامعه ایرانی پدید آورد: پیگیری منظم اخبار سیاسی و جهانی.
از این منظر، جنگ جهانی دوم فقط یک رویداد نظامی نبود؛ بلکه در ایران، به رشد فرهنگ خبرخوانی، توجه به رسانه و افزایش مخاطبان رادیو و مطبوعات کمک کرد.
زمانی که در ایران مدرسه پولی وجود نداشت
در پایان سال تحصیلی ۱۳۵۳ ـ ۱۳۵۴، اعلام شد که همه کارکنان مدارس غیردولتی سابق، استخدام رسمی دولت شدهاند و اموال آن مدارس نیز به مالکیت دولت درآمده است. از این پس، آموزش در دورههای پیشدبستانی، دبستان، راهنمایی و دبیرستان رایگان و یکنواخت شد.
هدف این سیاست آن بود که فرزند خانواده کارگر و فرزند خانواده ثروتمند، در یک کلاس، روی نیمکت مشابه و زیر نظر معلم دولتی درس بخوانند. این نگاه، آموزش را نه یک کالا، بلکه حق عمومی ملت میدانست.
پس از انقلاب نیز اصل ۳۰ قانون اساسی جمهوری اسلامی، دولت را موظف کرد آموزش و پرورش رایگان را تا پایان دوره متوسطه برای همه فراهم کند و آموزش عالی را تا حد خودکفایی کشور گسترش دهد.
اما از دهه ۱۳۷۰، با شکلگیری مدارس غیرانتفاعی و سپس مدارس غیردولتی با شهریههای بالا، اصل آموزش برابر بهتدریج دچار چالش شد. منتقدان این روند را نوعی عقبنشینی از عدالت آموزشی و نقض روح قانون اساسی دانستند.
آموزش رایگان، یکی از پایههای اصلی دولت مدرن و جامعه برابر است. هرگاه آموزش به امتیاز طبقاتی تبدیل شود، شکاف اجتماعی از مدرسه آغاز میشود.
در قلمرو اندیشه
زادروز برتراند راسل؛ فیلسوف آزادی اندیشه
۱۸ می زادروز برتراند راسل، ریاضیدان، فیلسوف، نویسنده و از مدافعان برجسته آزادی اندیشه و بیان است. راسل یکی از مهمترین چهرههای فلسفه قرن بیستم بود و ۹۸ سال زندگی کرد.
او در کنار کارهای تخصصی در منطق و ریاضیات، تلاش کرد مفاهیم پیچیده فلسفی را برای عموم مردم قابل فهم کند. راسل به آزادی فردی، نقد قدرت، مخالفت با جنگ و دفاع از عقلانیت شهرت داشت.
او با استفاده از سلاحهای کشتار جمعی، بهویژه سلاح اتمی، مخالف بود و مداخله نظامی آمریکا در ویتنام را نیز غیرمنطقی و ناعادلانه میدانست.
راسل در سال ۱۹۵۰ جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرد. جایگاه او در تاریخ اندیشه، بیش از هر چیز به دفاع پیگیر از آزادی فکر، صلح و اخلاق عقلانی بازمیگردد.
زادروز هوشیمین؛ رهبر استقلال ویتنام
۱۹ می در شرق آسیا، و ۱۸ می به وقت غرب جهان، زادروز هوشیمین، رهبر مشهور مردم ویتنام است. او در سال ۱۸۹۰ به دنیا آمد و در سال ۱۹۶۹ درگذشت.
هوشیمین در جوانی به فرانسه رفت، تحصیل کرد و سپس به اندیشه کمونیستی گرایش یافت. او از بنیانگذاران حزب کمونیست فرانسه بود و بعدها حزب کمونیست ویتنام را پایهگذاری کرد.
با اشغال ویتنام در جنگ جهانی دوم و سپس تلاش فرانسه برای بازگشت به استعمار پیشین، هوشیمین سازمان ویتمین را برای استقلال کشورش تشکیل داد. جنگ با فرانسه ۹ سال ادامه یافت و سرانجام شکست فرانسه در دینبینفو به تقسیم موقت ویتنام انجامید.
هوشیمین معتقد بود که نخست باید وطن مستقل وجود داشته باشد تا هر ایدئولوژی بتواند در آن اجرا شود. از نگاه او، ناسیونالیسم و سوسیالیسم در ویتنام باید در کنار هم قرار گیرند. همین نگاه سبب شد مبارزه ویتنام بیش از آنکه صرفاً ایدئولوژیک باشد، رنگی ملی و ضد استعماری داشته باشد.
در دنیای تاریخنگاری
نگاه تاریخدانان به جهان پس از اشغال عراق
پس از پیچیده شدن وضعیت عراق در سالهای پس از اشغال نظامی این کشور، بسیاری از رسانهها بار دیگر به سراغ تاریخدانان رفتند تا آینده نظم جهانی را تحلیل کنند.
جمعبندی برخی از تاریخدانان این بود که تجربه عراق باعث میشود قدرتهای بزرگ، دستکم برای مدتی، کمتر به جنگ مستقیم و اشغال نظامی روی آورند. به جای آن، ابزارهایی مانند تحریم اقتصادی، فشار سیاسی، عملیات رسانهای، شایعهسازی، ارعاب و حمایت از گروههای مختلف بیشتر مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
برخی نیز معتقد بودند که آگاهی عمومی مردم جهان افزایش یافته و رسانهها، اینترنت و تحلیلهای مستقل، امکان پنهان کردن اهداف واقعی قدرتها را دشوارتر کردهاند.
از این منظر، عراق به نمونهای مهم از محدودیت قدرت نظامی در جهان جدید تبدیل شد؛ جایی که پیروزی نظامی الزاماً به ثبات سیاسی منجر نشد.
در قلمرو رسانهها
رقابت وبلاگها و رسانههای آنلاین با رسانههای سنتی
در می ۲۰۰۳، برخی کارشناسان رسانه پیشبینی کردند که وبلاگها، رسانههای آنلاین و نسخههای اینترنتی، بهتدریج جای رسانههای سنتی را خواهند گرفت.
در آغاز، وبلاگها بیشتر محل انتشار دیدگاههای شخصی بودند؛ اما بهمرور به رقیبی جدی برای روزنامهها و رسانههای رسمی تبدیل شدند. سیاستمداران، استادان، نویسندگان، هنرمندان و فعالان اجتماعی توانستند بیواسطه با مخاطبان خود ارتباط برقرار کنند.
با گسترش اینترنت، کاهش قیمت لپتاپ و آموزش مهارتهای دیجیتال، مخاطبان رسانههای آنلاین افزایش یافتند. کتابهای دیجیتال، فایلهای الکترونیکی و رسانههای اینترنتی، صنعت چاپ و نشر سنتی را نیز تحت فشار قرار دادند.
امروز روشن است که آن پیشبینیها تا حد زیادی درست بود. رسانههای سنتی اگر نتوانند تحلیل عمیق، گزارش میدانی و اعتماد حرفهای تولید کنند، در برابر رسانههای آنلاین جایگاه خود را از دست میدهند.
سایر ملل
شکستن دیوار صوت توسط یک زن خلبان
۱۸ می، ژاکلین کوچران، خلبان نیروی هوایی آمریکا، با یک جت جنگنده اف ـ ۸۶ دیوار صوت را شکست. او با سرعتی بیش از ۱۰۵۰ کیلومتر در ساعت پرواز کرد و رکوردی تازه برای زنان خلبان ثبت نمود.
این پرواز در آسمان کالیفرنیا انجام شد. ژاکلین در آن زمان ۴۳ سال داشت و بعدها به یکی از چهرههای شناختهشده تاریخ هوانوردی آمریکا تبدیل شد.
این رویداد از نظر نمادین نیز اهمیت داشت؛ زیرا نشان داد زنان میتوانند در حوزههایی که سنتاً مردانه تلقی میشد، نقش پیشرو و رکوردشکن داشته باشند.
اعلام کشف واکسن ضد اعتیاد به سیگار
در ۱۸ می، رسانههای آمریکا از کشف نوعی واکسن ضد اعتیاد به سیگار خبر دادند. گفته میشد این واکسن میتواند ورود نیکوتین به گیرندههای مغز را محدود کند و در نتیجه، میل فرد به مصرف سیگار کاهش یابد.
پزشکان و زیستشناسان امیدوار بودند که این روش از داروهای پیشین مؤثرتر باشد. با این حال، بعدها اطلاعات قطعی و گستردهای درباره موفقیت نهایی این واکسن منتشر نشد.
این خبر نشان داد که مبارزه با اعتیاد به سیگار، فقط یک موضوع فردی نیست؛ بلکه به سلامت عمومی، اقتصاد درمان و سیاستهای پیشگیری نیز مربوط است.
برخی دیگر از رویدادهای ۱۸ می
- کشتار یهودیان شهر وُرمس آلمان آغاز شد و صدها نفر در چند روز کشته شدند.
- رکنالدین بیبرس، سلطان مصر و سوریه، شهر انتاکیه را از صلیبیون پس گرفت.
- زلزلهای شدید در شمال چین بیش از ۵۰ هزار نفر را کشت.
- مهاجرت هواداران حکومت بریتانیا از مستعمرات سیزدهگانه آمریکا به کانادا آغاز شد.
- سنای فرانسه ناپلئون را امپراتور فرانسه اعلام کرد.
- رمان مشهور «دراکولا» نوشته برام استوکر منتشر شد.
- والتر سیسولو، مبارز ضد تبعیض نژادی در آفریقای جنوبی، به دنیا آمد.
- مشیرالدوله استعفای خود از نخستوزیری را تکرار کرد و احمدشاه آن را پذیرفت.
- انفجار بمب در مدرسهای در ایالت میشیگان آمریکا دهها کشته و زخمی بر جای گذاشت.
- پیکر رضاشاه پهلوی از قاهره به تهران منتقل شد.
- هند نخستین آزمایش اتمی خود را انجام داد و وارد باشگاه قدرتهای اتمی شد.
- کوه سنت هلنز در ایالت واشنگتن آمریکا فوران کرد و خسارات سنگینی به جا گذاشت.
