امروز در ایران و جهان چه گذشت
۱۵ آوریل ۲۰۲۶ | ۲۶ فروردین
مهمترین رویدادهای ایران و جهان در طول تاریخ در این روز
🇮🇷 ایران
یزدگرد یکم: دولت ایران موظف به حمایت از زرتشتیان جهان است
یزدگرد یکم، شاه ساسانی ایران، پس از آغاز سلطنت خود در ۱۵ آوریل سال ۳۹۹ میلادی، به مسیحیان ساکن قلمرو ایران آزادی مذهبی داد. او همچنین در پیامی به دولت و سنای روم اعلام کرد که دستور داده است هرگونه اقدام خصمانه علیه روم متوقف شود و بازرگانان رومی بتوانند در سرزمین ایران آزادانه تجارت کنند و از حمایت شهربانان برخوردار باشند.
یزدگرد در همان پیام تأکید کرده بود که انتظار دارد دولت روم نیز متقابلاً همین سیاست را رعایت کند، بهویژه در قبال آیین زرتشت؛ زیرا از نگاه دولت ایران، حمایت از پیروان این آیین در سراسر جهان یک تکلیف سیاسی و مذهبی بود.
پیمان صلح صد ساله ایران و روم؛ پیمانی که فقط ۲۷ ماه دوام آورد
در ۱۵ آوریل سال ۴۲۲ میلادی، یعنی ۲۳ سال پس از پیام یزدگرد یکم به روم، میان ایران و روم ــ دو ابرقدرت بزرگ آن عصر ــ پیمان صلحی صد ساله امضا شد. این پیمان پس از یک جنگ دو ساله منعقد شد؛ جنگی که ارتش ایران به فرماندهی ژنرال مهر نرسی مازندرانی در آن دست بالا را داشت و همین برتری نظامی، رومیها را به پیشنهاد صلح واداشت.
با این حال، این صلح صد ساله تنها دو سال و سه ماه دوام آورد. رومیها در تابستان ۴۲۴ میلادی، زمانی که ایران در مرزهای شمالشرقی خود، حوالی بدخشان، درگیر اقوام آن سوی پامیر شده بود، دوباره در سوریه نیرو پیاده کردند و جنگ از نو آغاز شد.
جنجال ازدواج فاطمه پهلوی با یک آمریکایی
از ۱۵ آوریل ۱۹۵۰، برابر با ۲۶ فروردین ۱۳۲۹، اعتراضها در ایران نسبت به ازدواج فاطمه پهلوی، خواهر شاه وقت، با یک مرد آمریکایی شدت گرفت. این ازدواج در ایتالیا انجام شده بود.
مخالفان این وصلت دو دلیل اصلی داشتند: نخست آنکه ازدواج زن مسلمان با مرد غیرمسلمان از نظر فقهی مجاز نبود، و دوم اینکه ازدواج یک زن ایرانی با تبعه کشوری دیگر، نیازمند کسب اجازه قبلی از دولت ایران، بهویژه وزارت امور خارجه، بود؛ موضوعی که در این مورد رعایت نشده بود.
فاطمه پهلوی بعدتر شوهر خود را بهطور صوری مسلمان کرد، اما فشار افکار عمومی و اعتراض روحانیون آنچنان گسترده بود که او از همه مزایای رسمی خود محروم شد و حتی بازگشتش به ایران نیز، به دلیل احتمال بازداشت و محاکمه، ممنوع شد.
او بعدها از همسر آمریکاییاش جدا شد و سپس با فرمانده نیروی هوایی ایران ازدواج کرد؛ فردی که او نیز بعداً در جریان یک تمرین هوایی جان باخت.
نظر نایبرئیس اتاق بازرگانی اصفهان درباره نرخ ارز
مصطفی رناسی، نایبرئیس اتاق بازرگانی استان اصفهان، در ۲۵ فروردین ۱۳۹۷ درباره تصمیم دولت برای تعیین نرخ پایه ۴۲۰۰ تومانی دلار گفت که تکنرخی کردن ارز، در اصل اقدام درستی بوده است و تعیین یک نرخ پایه نیز در آن مقطع ضرورت داشت.
با این حال او تأکید کرد که نرخ ارز نباید برای مدت طولانی ثابت بماند. از نظر او، بازار و قاعده عرضه و تقاضا باید نرخ بالاتر از نرخ پایه را مشخص کند. چنین وضعی هم به سود دولت است، زیرا درآمدش افزایش مییابد، و هم موجب کاهش واردات غیرضروری و تقویت تولید داخلی میشود.
رناسی افزود طبق قانونی که مجلس تصویب کرده، دولت باید متناسب با تفاوت تورم داخلی و تورم کشور هدف، نرخ ارز را تعدیل کند تا ارز در مسیر طبیعی حرکت کند. به باور او، اگر این قانون رعایت میشد، جهشهای ناگهانی نرخ ارز در آن سالها رخ نمیداد.
او همچنین گفت تعیین نرخ ثابت از سوی دولت بیشتر جنبه سیاسی دارد تا اقتصادی. به نظر او، بانکها کارکرد صرافی ندارند و نمیتوانند با منطق بازار کار کنند؛ بنابراین باید دست صرافها باز گذاشته شود تا نقش بازار در کشف قیمت حفظ شود.
جمعبندی رناسی روشن بود: دولت باید فقط نرخ پایه را تعیین و از چندنرخی شدن جلوگیری کند، اما تعیین قیمت واقعیِ بالاتر باید بر عهده بازار باشد، مگر در شرایط التهاب که دولت با تزریق ارز برای کنترل شوک قیمتی وارد عمل شود.
🎼 دنیای هنر
درگذشت سازنده آهنگ «پیام زرتشت»
در نیمه نخست آوریل ۲۰۰۷، تاجیکها و فارسیزبانان ایرانیتبار یکی از مهمترین آهنگسازان معاصر خود را از دست دادند. جنازه «طلبشاه ستار» در ۲۲ فروردین، برابر با ۱۱ آوریل ۲۰۰۷، با تشییعی کمسابقه در گورستان مشاهیر شهر دوشنبه به خاک سپرده شد.
او در زمان مرگ ۵۴ سال داشت و رئیس هنرستان دولتی تاجیکستان نیز بود.
از معروفترین آثار او میتوان به «پیام زرتشت»، اپرای «رستم و سهراب»، «صوت نوروزی» و مجموعهای از آهنگها بر اشعار حافظ، جامی و دیگر شاعران ایرانزمین اشاره کرد. ستار در منطقه گلریز تاجیکستان به دنیا آمده بود و آثارش از کشمیر تا کردستان سوریه شنونده داشت.
🧠 در قلمرو اندیشه
زادروز داوینچی و بوتروک، و سالگرد درگذشت سارتر
۱۵ آوریل زادروز لئوناردو داوینچی، هنرمند و دانشمند بزرگ ایتالیایی است که در سال ۱۴۵۲ در وینچی، در نزدیکی فلورانس، به دنیا آمد و در ۲۱ ژوئن ۱۵۱۹ درگذشت.
او نهتنها خالق آثاری چون «مونالیزا» بود، بلکه ریاضیدان نیز به شمار میرفت و نخستین کسی بود که طرحی ابتدایی از هلیکوپتر ارائه داد.
در همین روز، در سال ۱۷۶۶، فردریک بوتروک، فیلسوف آلمانی، متولد شد. او در آغاز کار متأثر از فلسفه کانت بود، اما بعداً مسیر فکری مستقل خود را در پیش گرفت و آثار متعددی، از جمله خاطرات دهجلدی، از خود برجا گذاشت.
همچنین ۱۵ آوریل سالروز درگذشت ژان پل سارتر، فیلسوف، نویسنده، نقدنگار، زندگینامهنویس و فعال سیاسی فرانسوی است. سارتر، از چهرههای اصلی اگزیستانسیالیسم، در سال ۱۹۸۰ درگذشت.
او درباره آزادی، مسئولیت انسان، معنای بودن و زیستن، و بیتفاوتی در برابر انسانیت بسیار نوشت. از نظر فکری، او در بسیاری موارد به سنت چپ نزدیک بود.
سارتر جایزه نوبل ادبیات سال ۱۹۶۴ را نپذیرفت و استدلال کرد که اهل قلم و فکر نباید از دولتها و نهادها هدیه و پاداش بگیرند؛ این مردماند که با خواندن و خرید آثار، به آنان اعتبار میبخشند.
او همچنین به روزنامهنگاران توصیه میکرد بهجای خبر صرف، به ثبت مشاهدات و روایتهای انسانی بپردازند، زیرا چنین نوشتههایی ماندگارتر، آموزندهتر و تاریخیتر هستند. توصیه مهم دیگر او به تاریخنگاران، توجه به زندگینامهنویسی بود؛ چون از نگاه او، سرگذشت هر انسان، حتی یک فرد عادی، میتواند حامل سند، تجربه و معنا باشد.
🌍 سایر ملل
زادروز نانک، پیشوای سیکها
گورو نانک، بنیانگذار آیین سیک، در ۱۵ آوریل سال ۱۴۶۹ در تالوندیِ پنجاب غربی، در پاکستان امروزی، به دنیا آمد. او از حدود ۳۲ سالگی به تبلیغ آموزههای خود پرداخت.
نانک مخالف استثمار بود و تعلیم میداد که خدا از هیچ انسانی متنفر نیست و مردم نیز باید همین رویکرد را داشته باشند. او از کودکی با مسلمانان و هندوها رابطهای نزدیک داشت و حتی میتوانست به زبان فارسی نیز سخن بگوید و بنویسد.
او از تجمل و زندگی اشرافی بیزار بود و در سال ۱۵۳۹ درگذشت.
جنگ دو ساله ۱۴ طایفه بومی آمریکا با مهاجران انگلیسی
در ۱۵ آوریل، در آستانه آغاز یکی از مهمترین شورشهای بومیان آمریکای شمالی، چند تن از نمایندگان مهاجران انگلیسی که برای مذاکره به منطقه پوکوتالیگو رفته بودند کشته شدند. روز بعد، یعنی ۱۶ آوریل ۱۷۱۵، جنگی دو ساله میان ۱۴ طایفه بومی و مهاجران انگلیسی آغاز شد.
این درگیری ریشه در سیاست استعماری انگلستان داشت. چند دهه پیشتر، بخش بزرگی از اراضی جنوب ویرجینیا، که سرزمین بومیان بود، از سوی چارلز دوم به هشت اشرافزاده انگلیسی بخشیده شده بود. این زمینها بعداً به کارولینای شمالی و جنوبی تقسیم شدند.
با افزایش شمار مهاجران و تبدیل حضور آنان از تجارت به تملک و سلطه، بومیان واکنش نشان دادند. در نخستین مرحله، بومیان محلی بهتنهایی مقاومت کردند اما موفق نشدند؛ سپس ۱۴ طایفه با یکدیگر متحد شدند و جنگی را آغاز کردند که در تاریخ با نام «جنگ یاماسی» شناخته میشود.
در سال نخست، بومیان دست بالا را داشتند و حتی مهاجران را به چارلزتاون عقب راندند. اما انگلیسیها با ایجاد تفرقه میان طوایف، بهویژه میان چروکیها و کریکها، اتحاد آنان را شکستند.
دههها بعد، با افزایش مهاجرت اروپاییان و کشف طلا در اراضی چروکی، دولت آمریکا قانون انتقال بومیان از شرق کوههای آپالاچی به غرب رود میسیسیپی را تصویب کرد. این جابهجایی اجباری در سال ۱۸۳۸ با اعزام هفت هزار نظامی اجرا شد و هزاران بومی در مسیر جان باختند. این کوچ اجباری در تاریخ با عنوان «اشکریزان» یا Trail of Tears ثبت شده است.
سانسور مطبوعات در فرانسه و سقوط ریشلیو
در ۱۵ آوریل سال ۱۸۲۰، دوک دو ریشلیو، نخستوزیر وقت فرانسه، سانسور نشریات را دوباره برقرار کرد؛ در حالی که انقلاب فرانسه پیشتر این محدودیت را بهطور کامل لغو کرده بود.
این تصمیم با اعتراض احزاب، انجمنهای ادبی و روشنفکران روبهرو شد. پیامد آن نیز سیاسی بود: ریشلیو اکثریت پارلمانی خود را از دست داد و ناچار به کنارهگیری شد. در نتیجه، یکی از میراثهای مهم انقلاب فرانسه، یعنی آزادی مطبوعات، حفظ شد.
خروج ناتو از فرانسه
در ۱۵ آوریل سال ۱۹۶۷، به تصمیم دولت فرانسه به رهبری شارل دوگل، ناتو همه دفاتر و قرارگاههای نظامی خود را از خاک فرانسه جمع کرد و مقر اصلی خود را به بروکسل منتقل نمود.
فرانسه همزمان با ورود زیردریایی اتمی خود به خدمت، اعلام کرده بود که میخواهد در امور نظامی استقلال کامل داشته باشد. البته این تصمیم به معنای خروج کامل فرانسه از ناتو نبود؛ بلکه پاریس فقط از ساختار نظامیِ یکپارچه آن فاصله گرفت و در دهههای بعد دوباره سطح همکاری خود را افزایش داد.
مسیر شکلگیری اتحادیه اروپا؛ و شکافهایی که بعداً پدیدار شد
در دومین هفته آوریل ۱۹۷۸، سران ۹ کشور عضو جامعه اقتصادی اروپا در کپنهاک تصمیم گرفتند همکاریهای خود را از حوزه اقتصادی فراتر ببرند و در جهت هماهنگی سیاسی، پولی و نهادی حرکت کنند. این تصمیمات، زمینهساز شکلگیری اتحادیه اروپا شد.
ریشه این پروژه به اتحادیه زغالسنگ و فولاد اروپا در سال ۱۹۵۲ بازمیگشت و سپس با پیمان رم در ۱۹۵۷ به بازار مشترک اروپا تبدیل شد. در ۱۹۹۳ عهدنامه ماستریخت اتحادیه اروپا را بر پایه همین روند تأسیس کرد.
در سال ۱۹۹۹ نیز بخشی از اعضا به سمت پول واحد، یعنی یورو، رفتند. منطقه شنگن نیز رفتوآمد آزاد را میان اعضا برقرار کرد.
اما در سالهای بعد، شکافهای تازهای پدید آمد: از یکسو احزاب ضدیورو در آلمان و جاهای دیگر پدیدار شدند، و از سوی دیگر بحرانهای مالی یونان، اسپانیا و ایتالیا، و حتی مسئله احتمال رفراندوم خروج بریتانیا، نشان داد که این اتحادیه با وجود قدرت اقتصادی، از نظر انسجام سیاسی و اجتماعی همچنان با چالش روبهروست.
حمله هوایی آمریکا به لیبی در ۱۹۸۶ و پیامدهای آن
در ۱۵ آوریل ۱۹۸۶، آمریکا در واکنش به انفجار یک دیسکوتک در برلین غربی که پاتوق نظامیان آمریکایی بود، به لیبی حمله هوایی کرد. واشنگتن، دولت قذافی را مسئول آن حمله میدانست.
در این عملیات، جنگندههای آمریکایی از خاک بریتانیا و ناوهای هواپیمابر در مدیترانه به پرواز درآمدند و اهدافی در طرابلس و بنغازی، از جمله محل اقامت معمر قذافی، را هدف قرار دادند.
تلفات لیبی ۱۵ کشته اعلام شد و در میان آنان دخترخوانده خردسال قذافی نیز بود. خود قذافی هم زخمی شد. آمریکا نیز یک جنگنده اف-۱۱۱ و دو خلبان از دست داد.
از منظر ژئوپلیتیکی، سکوت شورویِ گورباچف در برابر این حمله، نزد بسیاری از ناظران نشانهای از ضعف مسکو تلقی شد؛ ضعفی که بعدها در فروپاشی بلوک شرق هم بازتاب یافت.
تحلیل مهمتر آن است که قذافی در دهه ۲۰۰۰ با غرب کنار آمد، برنامه تسلیحاتی خود را محدود کرد و به آمریکا نزدیک شد، اما این عقبنشینیها نیز او را نجات نداد. در ۲۰۱۱، رژیم او سقوط کرد و خود او به شکلی خشونتبار کشته شد. این تجربه برای بسیاری، نمونهای از ناکامی «سازش یکطرفه» در برابر مداخلهگری قدرتهای بزرگ بود.
زادروز کیم ایل سونگ و فلسفه «جوچه»
کیم ایل سونگ، نخستین رهبر کره شمالی، در ۱۵ آوریل ۱۹۱۲ به دنیا آمد. او ۴۷ سال رهبری کشورش را برعهده داشت و در سال ۱۹۹۴ درگذشت.
مهمترین میراث ایدئولوژیک او، اعلامیه معروف «جوچه» بود که از ۱۹۵۵ به بعد به شالوده رسمی سیاست کره شمالی تبدیل شد.
جوچه بر سه اصل تأکید داشت: حفظ هویت ملی، خوداتکایی، و مقاومت در برابر نفوذ خارجی. کیم، با وجود روابط نزدیک با شوروی و چین، بارها هشدار داده بود که کره نباید اجازه دهد حتی دوستانش در سیاست داخلی آن دخالت کنند.
او وحدت دوباره شبهجزیره کره را نیز یک هدف بنیادین میدانست و از آغاز تا پایان عمر، این مسئله را رها نکرد.
ماجرای پارتیبازی وولفوویتز
در نیمه آوریل ۲۰۰۷، پال وولفوویتز، رئیس وقت بانک جهانی و از معماران اصلی جنگ عراق، درگیر رسوایی بزرگی شد.
افشا شد که او برای «شاها رضا»، همکار و شریک عاطفی خود، ارتقای شغلی و افزایش قابلتوجه حقوق فراهم کرده است؛ بهطوری که حقوق سالانه او حتی از حقوق وزیر خارجه آمریکا هم بیشتر شده بود.
وولفوویتز ابتدا این کار را اشتباه خواند و عذرخواهی کرد، اما فشارها ادامه یافت و نهایتاً از سمت خود کنار رفت. این پرونده، علاوه بر ابعاد اخلاقی، دوباره نقش او در طراحی اشغال عراق را نیز به کانون توجه کشاند.
حادثه باغوحش تایپه
در ۱۴ آوریل ۲۰۰۷، در باغوحش شهر تایپه در تایوان، یک تمساح دست یکی از کارکنان را از زیر آرنج قطع کرد.
همکاران او بلافاصله وارد عمل شدند، دست قطعشده را از دهان حیوان بیرون آوردند و مصدوم را به بیمارستان رساندند. پزشکان نیز موفق شدند دست جویدهشده را دوباره پیوند بزنند.
دولت سوسیالیست اسپانیا با ۹ وزیر زن
در ۱۴ آوریل ۲۰۰۸، خوزه لوئیس رودریگز زاپاترو، نخستوزیر سوسیالیست اسپانیا، کابینهای ۱۷ نفره تشکیل داد که ۹ وزیر آن زن بودند.
مهمترین چهره این ترکیب، «کارمه چاکون» بود؛ زنی ۳۷ ساله و باردار که به وزارت دفاع رسید و نخستین زن در تاریخ اسپانیا بود که این سمت را برعهده گرفت.
این ترکیب کابینه در سطح جهانی بازتاب زیادی یافت و بهعنوان نمادی از دگرگونی ساختار قدرت در سیاست اسپانیا دیده شد. با این حال، محبوبیت زاپاترو در دوره دوم نخستوزیری بهدلیل برخی تصمیمات اجتماعی و سیاسی کاهش یافت.
برخی دیگر از رویدادهای ۱۵ آوریل
🔹 ۶۹ میلادی: «اتو» مدعی امپراتوری روم در نبرد بدریاکوم شکست خورد و فردای آن خودکشی کرد.
🔹 ۱۲۰۵: بلغارها یک سال پس از غارت قسطنطنیه بهدست صلیبیون، نیروهای بیزانتیوم را در آدریانوپل شکست دادند.
🔹 ۱۳۹۵: امیرتیمور با توختامیش، رئیس دولت مغولان قفقاز شمالی و جنوب روسیه، در کنار رود ترک جنگید و پیروز شد.
🔹 ۱۵۴۱: حاکم مراکش پرتغالیها را از آقادیر بیرون راند.
🔹 ۱۸۶۱: آبراهام لینکلن برای مقابله با ایالات جنوبی ۷۵ هزار نیروی داوطلب تدارک دید.
🔹 ۱۸۹۴: نخستین فیلم متحرک در نیویورک به نمایش درآمد.
🔹 ۱۹۲۷: نخستین خودروی ولوو در سوئد ساخته شد.
🔹 ۱۹۴۱: لوفتوافه شهر بلفاست را بمباران کرد.
🔹 ۱۹۹۲: قانون اساسی ویتنام تصویب شد و نام رسمی آن جمهوری سوسیالیستی ویتنام تثبیت شد.
🔹 ۲۰۰۲: کودتا علیه هوگو چاوز در ونزوئلا با خیزش هوادارانش شکست خورد و او پس از سه روز به قدرت بازگشت.
جمعبندی:
۱۵ آوریل، در این روایت تاریخی، روزی است که از دیپلماسی ساسانی، نزاعهای هویتی، کشمکشهای قدرت، تحولات ایدئولوژیک و ساختارهای نوین سیاسی تا مداخلهگری قدرتهای بزرگ و بحران مشروعیت نظم جهانی را میتوان در کنار هم دید؛ روزی که همزمان، «تاریخ دولتها» و «تاریخ جامعهها» را پیش چشم میگذارد.
