اپیژنتیک و رفتار سیاسی جامعه ایران؛ 7 لایه پنهان از حافظه تاریخی تا کنش جمعی
تحلیلی میانرشتهای درباره ناخودآگاه جمعی، تروما تاریخی و واکنش جامعه ایران به سرکوب سیاسی
نویسنده: ساموئل (پیمان) سلاحی
محقق و پژوهشگر حوزه سیاست و علوم اجتماعی
چکیده
این مقاله به بررسی این پرسش میپردازد که آیا میتوان الگوهای رفتاری جامعه ایران در مواجهه با سرکوب سیاسی، اقتدارگرایی و خشونت ساختاری را با ترکیبی از عوامل زیستی، روانی، فرهنگی و اجتماعی توضیح داد یا نه.
در سالهای اخیر، گاهی از مفاهیمی مانند «ژنتیک ترس»، «توارث تروما» یا «حافظه زیستی خشونت» برای توضیح رفتار جمعی ایرانیان استفاده شده است. اما چنین تعبیرهایی اگر با دقت علمی همراه نباشند، میتوانند به تقلیلگرایی زیستی منجر شوند.
یافتههای علمی در حوزه اپیژنتیک نشان میدهند که تجربههای شدید مانند جنگ، قحطی، خشونت یا تروما میتوانند با تغییراتی در تنظیم پاسخ به استرس همراه باشند. با این حال، این یافتهها به معنای انتقال مستقیم رفتار سیاسی، اطاعت، ترس یا مقاومت از طریق ژنها نیستند.
رفتار سیاسی جامعه ایران را باید در تعامل چند سطح فهمید: اثرات محدود زیستی در حساسیت به استرس، ناخودآگاه جمعی و حافظه تاریخی، یادگیری اجتماعی، درماندگی آموختهشده، مارپیچ سکوت، محاسبه عقلانی هزینه و فایده، و ساختار فرصت سیاسی.
نتیجه اصلی این مقاله روشن است: مسئله جامعه ایران «سازگاری ژنتیکی با ظلم» نیست؛ بلکه مدیریت بقا در شرایط پرهزینه مقاومت است. همین الگو، در شرایط مناسب، میتواند از سکوت و انطباق ظاهری به کنش جمعی و انفجار اعتراضی تبدیل شود.
مقدمه؛ چرا اپیژنتیک و رفتار سیاسی جامعه ایران مهم است؟
یکی از پرسشهای مهم در تحلیل جامعه ایران این است که چرا در برخی دورهها شاهد سکوت، انطباق ظاهری و عقبنشینی اجتماعی هستیم و در دورههایی دیگر، جامعه بهطور ناگهانی وارد اعتراض، مقاومت و خیزش جمعی میشود.
این نوسان رفتاری گاهی با تعبیرهای سادهانگارانه توضیح داده میشود.
برخی میگویند جامعه ایران «ترسو» شده است.
برخی دیگر از «ژنتیک اطاعت» یا «اثر تاریخی کشتار» سخن میگویند.
اما این نوع تبیینها معمولاً بیش از آنکه علمی باشند، سرزنشگرانه یا تقلیلگرایانهاند.
رفتار سیاسی جامعه را نمیتوان فقط با یک عامل توضیح داد.
نه ژن، نه فرهنگ، نه اقتصاد، نه ایدئولوژی و نه سرکوب، بهتنهایی کافی نیستند.
برای فهم دقیقتر جامعه ایران، باید میان چند سطح تمایز گذاشت: زیستشناسی استرس، حافظه فرهنگی، تجربه تاریخی، ساختار سرکوب، روانشناسی اجتماعی و محاسبه عقلانی کنشگران.
این مقاله با همین رویکرد میانرشتهای نوشته شده است.
اپیژنتیک و رفتار سیاسی جامعه ایران؛ مرز علم و سوءتعبیر
اپیژنتیک یا Epigenetics به تغییراتی در تنظیم بیان ژنها اشاره دارد که بدون تغییر در توالی DNA رخ میدهند.
به زبان ساده، اپیژنتیک توضیح میدهد که محیط، استرس، تغذیه، مراقبت والدین، تروما یا شرایط زندگی چگونه میتوانند بر فعال یا غیرفعال شدن برخی مسیرهای زیستی اثر بگذارند.
مطالعاتی مانند پژوهشهای مایکل مینی نشان دادهاند که تعامل ژن و محیط، بهویژه در پاسخ به استرس، میتواند از مسیرهای اپیژنتیک فهم شود.
همچنین پژوهشهایی درباره بازماندگان هولوکاست و فرزندان آنان، امکان انتقال بیننسلی برخی اثرات تروما و نقش احتمالی سازوکارهای اپیژنتیک را بررسی کردهاند.
اما نکته مهم این است: این یافتهها به معنای انتقال مستقیم رفتار سیاسی نیستند.
اپیژنتیک ممکن است درباره حساسیت به استرس، واکنش دفاعی، تنظیم هیجان یا آسیبپذیری روانی توضیحهایی ارائه دهد.
اما نمیتواند بهتنهایی توضیح دهد که چرا یک جامعه در یک لحظه سکوت میکند و در لحظهای دیگر قیام میکند.
رفتار سیاسی، محصول تعامل زیست، فرهنگ، ساختار و انتخاب است.
چرا نظریه «ژنتیک ترس» خطرناک است؟
نسبت دادن سکوت یا انطباق اجتماعی به «ژنتیک ترس»، از نظر علمی و اخلاقی خطرناک است.
از نظر علمی، چنین ادعایی پشتوانه کافی ندارد.
هیچ پژوهش معتبری نشان نداده که اطاعت سیاسی، ترس از حکومت یا تمایل به مقاومت، بهصورت مستقیم از طریق ژنها منتقل میشود.
از نظر اخلاقی نیز این نگاه میتواند جامعه را سرزنش و تحقیر کند.
وقتی گفته میشود «مردم ژنتیکی ترسو شدهاند»، ساختار سرکوب، هزینه اعتراض، تجربه زندان، شکنجه، اعدام، فقر، مهاجرت و بیاعتمادی نادیده گرفته میشود.
این نوع تحلیل، قربانی را به جای ساختار خشونت مقصر میکند.
در حالی که رفتار احتیاطی در برابر قدرت، در بسیاری از موارد، نه ترس ذاتی، بلکه محاسبه عقلانی برای بقاست.
جامعهای که هزینه مقاومت را دیده، همیشه نترس نیست؛ اما بیمحاسبه هم عمل نمیکند.
اپیژنتیک و رفتار سیاسی جامعه ایران؛ اثرات زیستی محدود اما واقعی
رد کردن تقلیلگرایی زیستی به معنای نفی کامل اثرات بدن و زیستشناسی نیست.
تروما میتواند بدن را تغییر دهد.
تجربههای شدید مانند جنگ، زندان، شکنجه، قحطی، مهاجرت اجباری یا خشونت مداوم میتوانند سیستم عصبی، محور استرس، خواب، حافظه و تنظیم هیجان را تحت تأثیر قرار دهند.
در برخی پژوهشها، انتقال بیننسلی اثرات تروما از مسیرهای روانی، محیطی و احتمالا اپیژنتیک بررسی شده است.
اما این اثرات معمولاً به حساسیت به استرس، اضطراب، واکنش دفاعی یا آسیبپذیری روانی مربوطاند.
آنها بهطور مستقیم رفتار سیاسی تولید نمیکنند.
به بیان دقیقتر، اپیژنتیک ممکن است توضیح دهد چرا جامعهای پس از دههها فشار، نسبت به تهدید حساستر میشود.
اما توضیح نمیدهد چرا همان جامعه در یک لحظه تاریخی، با وجود خطر، به خیابان میآید.
برای فهم این بخش، باید به حافظه جمعی، فرصت سیاسی، شبکههای اعتماد و ادراک هزینه ـ فایده توجه کرد.
ناخودآگاه جمعی و بازتولید الگوهای تاریخی
مفهوم ناخودآگاه جمعی با نام کارل گوستاو یونگ شناخته میشود.
در این دیدگاه، جوامع و فرهنگها حامل الگوها، اسطورهها، تصاویر و نمادهای عمیقی هستند که بر فهم انسان از خود و جهان اثر میگذارند.
درباره ایران، میتوان از حافظههای تکرارشونده سخن گفت: تهاجم، فروپاشی، بازسازی، قهرمان، خیانت، شاه، منجی، قربانی، شهید، سرکوب، مهاجرت و بازگشت.
این الگوها الزاماً زیستی نیستند.
آنها از مسیر فرهنگ، خانواده، ادبیات، تاریخ شفاهی، مذهب، شعر، رسانه، مدرسه و خاطره جمعی منتقل میشوند.
در چنین بستری، جامعه ممکن است همزمان دو گرایش متناقض داشته باشد: میل به مقاومت و میل به بقا.
این دوگانگی، نشانه تناقض اخلاقی نیست.
نشانه زندگی در تاریخی پرهزینه است.
حافظه تاریخی و تروما جمعی در ایران
تروما تاریخی زمانی شکل میگیرد که یک جامعه، خشونتهای تکرارشونده، سرکوب، کشتار، تبعید یا تحقیر جمعی را تجربه کند و این تجربهها در حافظه فرهنگی باقی بمانند.
جفری الکساندر در نظریه تروما فرهنگی توضیح میدهد که تروما فقط یک حادثه نیست؛ بلکه زمانی به پدیده فرهنگی تبدیل میشود که جامعه آن را روایت، معناگذاری و در هویت جمعی ثبت کند.
در ایران، حافظه خشونت از مسیرهای مختلف منتقل شده است:
خانواده.
ادبیات.
خاطرات زندان.
سوگواریهای خاموش.
روایتهای غیررسمی.
موسیقی و شعر.
شبکههای مهاجرت.
داستانهای مربوط به انقلاب، جنگ، اعدامها و سرکوبها.
این انتقال از طریق DNA نیست.
از طریق روایت، ترس، سکوت، احتیاط، خاطره و آموزش غیررسمی رخ میدهد.
حافظه تاریخی میتواند هم بازدارنده باشد و هم فعالکننده.
گاهی میگوید: «هزینه زیاد است.»
گاهی نیز میگوید: «دیگر کافی است.»
درماندگی آموختهشده؛ سازوکار پنهان انفعال اجتماعی
یکی از مفاهیم کلیدی برای فهم رفتار جامعه ایران، درماندگی آموختهشده است.
این مفهوم ابتدا با پژوهشهای سلیگمن و مایر شناخته شد و بعدها در روانشناسی و علوم اعصاب بازخوانی شد.
درماندگی آموختهشده زمانی رخ میدهد که فرد یا گروه پس از تجربه مکرر فقدان کنترل، به این باور میرسد که تلاش او تأثیری بر نتیجه ندارد.
بازخوانیهای جدیدتر نشان میدهند که مسئله فقط یادگیری ناتوانی نیست؛ بلکه دشواری در یادگیری کنترل و عاملیت است.
در سطح اجتماعی، این پدیده توضیح میدهد که چرا بخشی از جامعه، با وجود نارضایتی شدید، از کنش فاصله میگیرد.
وقتی تلاشهای گذشته بینتیجه یا پرهزینه بودهاند، ذهن جمعی به بیعملی بهعنوان گزینه امن نگاه میکند.
این سکوت نشانه رضایت نیست.
نشانه فرسودگی و کاهش باور به اثرگذاری است.
مارپیچ سکوت و پنهان شدن نظر مخالف
مارپیچ سکوت، نظریهای از الیزابت نوئل-نویمان است.
این نظریه توضیح میدهد که افراد زمانی که احساس کنند نظرشان در اقلیت است یا ممکن است باعث طرد و مجازات شود، کمتر آن را بیان میکنند.
در فضای سرکوب، این سازوکار شدیدتر میشود.
افراد ممکن است مخالف باشند، اما سکوت کنند.
وقتی مخالفان سکوت میکنند، جامعه تصور میکند مخالفت کمتر از واقعیت است.
این تصور باعث سکوت بیشتر میشود.
به این ترتیب، سکوت به سکوت بیشتر منجر میشود.
در ایران، مارپیچ سکوت فقط به ترس از طرد اجتماعی مربوط نیست.
ترس از بازداشت، پروندهسازی، اخراج، محرومیت، خشونت، تهدید خانواده و هزینه امنیتی نیز وجود دارد.
بنابراین، پنهان کردن نظر مخالف، همیشه نشانه نبود نظر مخالف نیست.
گاهی نشانه عقلانیت بقا در شرایط خطر است.
کنش عقلانی در شرایط سرکوب
در تحلیل رفتار سیاسی، نباید مردم را فقط قربانی روانشناسی دانست.
بسیاری از مردم با محاسبه عمل میکنند.
نظریه انتخاب عقلانی میگوید افراد در بسیاری از موقعیتها، هزینه و فایده کنش را میسنجند.
در شرایط عادی، اعتراض ممکن است هزینهای محدود داشته باشد.
اما در حکومت سرکوبگر، هزینه اعتراض میتواند زندان، شکنجه، اخراج، محرومیت، جراحت یا مرگ باشد.
در چنین وضعیتی، عقبنشینی همیشه ترس اخلاقی نیست.
گاهی تصمیمی عقلانی برای حفظ جان، خانواده و آینده است.
مشکل زمانی آغاز میشود که هزینه مقاومت آنقدر بالا و احتمال موفقیت آنقدر مبهم شود که جامعه به سکوت طولانی فرو رود.
برای تغییر این وضعیت، باید ادراک هزینه ـ فایده تغییر کند.
مردم زمانی حرکت میکنند که احساس کنند هزینه سکوت از هزینه کنش بیشتر شده است.
اپیژنتیک و رفتار سیاسی جامعه ایران در برابر سرکوب؛ مدل چندسطحی
برای فهم رفتار جامعه ایران در برابر سرکوب، باید از مدل تکعاملی عبور کرد.
نه ژن بهتنهایی توضیح میدهد.
نه فرهنگ.
نه اقتصاد.
نه سرکوب.
نه روانشناسی فردی.
مدل دقیقتر باید چندسطحی باشد:
سطح زیستی: حساسیت به استرس، سیستم عصبی، اثرات تروما و بدن.
سطح روانی: درماندگی آموختهشده، اضطراب، افسردگی سیاسی و ناامیدی.
سطح فرهنگی: حافظه تاریخی، ناخودآگاه جمعی، اسطورهها و روایتهای بقا.
سطح اجتماعی: شبکههای اعتماد، خانواده، رسانه، گروههای مرجع و مهاجرت.
سطح سیاسی: سرکوب، فرصت سیاسی، رهبری، سازماندهی و محاسبه هزینه ـ فایده.
این مدل نشان میدهد که رفتار جامعه ایران نه ثابت است و نه ذاتی.
رفتار جمعی در پاسخ به تغییر شرایط تغییر میکند.
جامعهای که امروز ساکت است، ممکن است فردا در صورت تغییر فرصت سیاسی، به کنش جمعی برسد.
پارادوکس جامعه ایران؛ سکوت و انفجار
جامعه ایران نه کاملاً منفعل است و نه دائماً انقلابی.
واقعیت تجربی نشان میدهد که جامعه ایران الگویی نوسانی دارد.
دورههایی از انباشت نارضایتی، سکوت، خشم خاموش و احتیاط.
سپس دورههایی از انفجار اعتراضی، خیزش خیابانی و کنش جمعی.
این الگو را میتوان با نظریه فرصت سیاسی توضیح داد.
مردم زمانی بیشتر وارد کنش میشوند که احساس کنند شکافی در ساختار قدرت ایجاد شده، هزینه کنش کاهش یافته، امکان موفقیت بیشتر شده، یا شبکههای اجتماعی ظرفیت بسیج پیدا کردهاند.
بنابراین، سکوت دورهای جامعه را نباید با رضایت اشتباه گرفت.
سکوت میتواند دوره انباشت باشد.
و انفجار میتواند لحظه آزاد شدن انرژی روانی و اجتماعی باشد.
شکستن مارپیچ سکوت و بازسازی اعتماد جمعی
اگر مسئله جامعه ایران ژنتیکی نیست، راه تغییر نیز زیستی نیست.
تغییر رفتار جمعی از مسیر تغییر شرایط روانی، اجتماعی و سیاسی میگذرد.
چند محور مهم وجود دارد:
کاهش احساس تنهایی سیاسی.
شکستن مارپیچ سکوت.
بازسازی اعتماد میان گروههای اجتماعی.
ایجاد تجربههای کوچک موفقیت.
کاهش هزینه کنش جمعی.
معرفی آلترناتیو روشن.
افزایش کارآمدی جمعی.
حمایت از روایتهای حقیقتگو.
وقتی مردم ببینند تنها نیستند، هزینه کنش کاهش مییابد.
وقتی ببینند کنش نتیجه دارد، درماندگی تضعیف میشود.
وقتی اعتماد بازسازی شود، سکوت به گفتار تبدیل میشود.
و گفتار میتواند زمینه کنش جمعی را بسازد.
جمعبندی؛ مسئله جامعه ایران ژنتیک ترس نیست، مدیریت بقاست
تحلیل میانرشتهای نشان میدهد که رفتار جامعه ایران را نمیتوان به ژنتیک ترس یا سازگاری زیستی با ظلم تقلیل داد.
اپیژنتیک میتواند درباره حساسیت به استرس و اثرات محدود تروما توضیحهایی ارائه دهد، اما نمیتواند رفتار سیاسی را مستقیماً توضیح دهد.
ناخودآگاه جمعی و حافظه تاریخی، بخشی از الگوهای احتیاط، بقا، مقاومت و انفجار را روشن میکنند.
روانشناسی اجتماعی نیز نشان میدهد که درماندگی آموختهشده، مارپیچ سکوت و محاسبه عقلانی هزینه ـ فایده، نقش مهمی در رفتار جمعی دارند.
گزاره نهایی این است:
مسئله جامعه ایران «سازگاری با ظلم» نیست.
مسئله، مدیریت بقا در شرایط پرهزینه مقاومت است.
همین جامعه، اگر احساس کند هزینه کنش کاهش یافته، فرصت سیاسی باز شده، آلترناتیو روشن وجود دارد و تنها نیست، میتواند از سکوت به کنش و از انطباق ظاهری به مقاومت جمعی حرکت کند.
۱۰ پرسش و پاسخ درباره اپیژنتیک و رفتار سیاسی جامعه ایران
۱. اپیژنتیک چیست؟
اپیژنتیک به تغییراتی در تنظیم بیان ژنها گفته میشود که بدون تغییر در توالی DNA رخ میدهند. این تغییرات میتوانند تحت تأثیر محیط، استرس، تغذیه، مراقبت والدین یا تروما قرار بگیرند.
۲. آیا اپیژنتیک میتواند رفتار سیاسی جامعه ایران را توضیح دهد؟
بهتنهایی خیر. اپیژنتیک ممکن است درباره حساسیت به استرس یا واکنشهای دفاعی توضیحهایی بدهد، اما رفتار سیاسی محصول فرهنگ، ساختار، تجربه تاریخی، سرکوب و محاسبه عقلانی نیز هست.
۳. آیا چیزی به نام ژنتیک ترس وجود دارد؟
به معنای سادهانگارانه و سیاسی، خیر. هیچ شواهد معتبری نشان نمیدهد که اطاعت سیاسی یا ترس از حکومت بهصورت مستقیم از طریق ژنها منتقل میشود.
۴. ناخودآگاه جمعی چه نقشی در رفتار جامعه دارد؟
ناخودآگاه جمعی به الگوهای عمیق فرهنگی، نمادها و روایتهای مشترک اشاره دارد. در ایران، تجربههای تاریخی خشونت، بقا، قهرمان، خیانت و بازسازی میتوانند بر رفتار جمعی اثر بگذارند.
۵. حافظه تاریخی چگونه منتقل میشود؟
حافظه تاریخی از طریق خانواده، ادبیات، روایتهای شفاهی، مدرسه، رسانه، سوگواری، شعر، موسیقی و خاطرات جمعی منتقل میشود؛ نه از طریق DNA.
۶. درماندگی آموختهشده در جامعه ایران یعنی چه؟
یعنی جامعه پس از تجربههای مکرر ناکامی، سرکوب و بینتیجه ماندن کنش، به این باور میرسد که تلاش او اثر ندارد؛ حتی اگر بعدها شرایط تغییر کند.
۷. مارپیچ سکوت چیست؟
مارپیچ سکوت توضیح میدهد که افراد وقتی احساس کنند نظرشان پرهزینه یا در اقلیت است، سکوت میکنند. این سکوت باعث میشود مخالفت کمتر از واقعیت به نظر برسد و سکوت بیشتری ایجاد شود.
۸. چرا جامعه ایران گاهی ساکت و گاهی انفجاری عمل میکند؟
زیرا رفتار جامعه به فرصت سیاسی، هزینه اعتراض، شبکههای اعتماد، وضعیت اقتصادی، سرکوب و احساس امکان موفقیت بستگی دارد. سکوت میتواند دوره انباشت باشد، نه نشانه رضایت.
۹. چگونه میتوان رفتار جمعی را تغییر داد؟
با کاهش هزینه کنش، شکستن مارپیچ سکوت، بازسازی اعتماد جمعی، ایجاد تجربههای موفقیت، معرفی آلترناتیو روشن و افزایش حس کارآمدی جمعی.
۱۰. نتیجه اصلی این تحلیل چیست؟
رفتار جامعه ایران را نباید به ژنتیک ترس تقلیل داد. مسئله اصلی، مدیریت بقا در شرایط پرهزینه مقاومت است؛ الگویی که در شرایط مناسب میتواند به کنش جمعی تبدیل شود.
منابع و ارجاعات
۱. Michael J. Meaney: Epigenetics and the Biological Definition of Gene × Environment Interactions
۲. Intergenerational Transmission of Trauma Effects: Putative Role of Epigenetic Mechanisms
۳. Learned Helplessness at Fifty: Insights from Neuroscience
۴. Noelle-Neumann: The Spiral of Silence, A Theory of Public Opinion
۵. The Spiral of Silence, PDF version
۶. Jeffrey C. Alexander, Cultural Trauma and Collective Identity.
۷. C. G. Jung, The Archetypes and the Collective Unconscious.
۸. Martin E. P. Seligman, Learned Helplessness.
۹. Albert Bandura, Self-Efficacy: The Exercise of Control.
۱۰. Charles Tilly & Sidney Tarrow, Contentious Politics.
