جامعهای که مرگ را میرقصد، دیگر از مرگ نمیترسد 7 نکته درباره ترس، سوگ و کنش جمعی
بیهراسی اجتماعی؛ ۷ نکته درباره ترس، سوگ و کنش جمعی
بازتعریف ترس، آیین جمعی و پیامدهای سیاسی معنادادن به فقدان
ساموئل(پیمان)سلاحی
تحلیلگر سیاسی امنیتی و روانشناس وجامعه شناس
چکیده
بیهراسی اجتماعی در این مقاله به معنای ناپدیدشدن ترس یا بیارزششدن جان انسان نیست؛ منظور، کاهش احتمالی نقش بازدارنده ترس در بستر همبستگی، معنای مشترک و احساس توانایی جمعی است. مقاله بررسی میکند که چگونه آیینهای سوگواری، روایتهای عمومی و بیان هنری میتوانند تجربه فقدان را از انزوای فردی به موضوعی مشترک تبدیل کنند.
استدلال اصلی آن است که این فرایند ممکن است ظرفیت مشارکت اجتماعی را تقویت کند، اما رابطهای قطعی میان سوگ جمعی، کاهش ترس و تغییر سیاسی وجود ندارد. نتایج به زمینه اجتماعی، شدت سرکوب، سازمانیابی و فرصتهای کنش وابستهاند. همچنین، معنادادن به فقدان باید از ستایش مرگ تفکیک شود. موضع این مقاله، دفاع از همبستگیای است که پاسداشت زندگی، مسئولیتپذیری و نهادسازی را در مرکز قرار میدهد.
۱. بیهراسی اجتماعی چیست و چه چیزی نیست؟
بیهراسی اجتماعی را میتوان، برای مقاصد این تحلیل، توانایی کنش جمعی با وجود ترس تعریف کرد. این تعریف، مفهومی تحلیلی است؛ نه نام یک تشخیص روانشناختی یا شاخص استاندارد برای اندازهگیری وضعیت یک جامعه.
تفاوت مهمی میان «نترسیدن» و «اجازهندادن به ترس برای تعیین تمام انتخابها» وجود دارد. شهروندی که نگران امنیت خود و خانوادهاش است، لزوماً فاقد شجاعت یا تعهد اجتماعی نیست. از منظر اخلاقی این مقاله، هیچکس موظف نیست برای اثبات باور سیاسی خود، جانش را به خطر بیندازد.
برای فهم بیهراسی اجتماعی باید چند پرسش را از هم جدا کرد: افراد چه احساسی دارند؟ چه خطری را پیشبینی میکنند؟ چه حمایتی در دسترس میبینند؟ و آیا کنش مشترک را مؤثر میدانند؟
پژوهشهای مربوط به اجتماعات جمعی، میان تجربه هیجانی مشترک و متغیرهایی مانند هویت گروهی و احساس کارآمدی جمعی ارتباط یافتهاند. بااینحال، این ارتباط به معنای حذف ترس یا تضمین مشارکت سیاسی نیست. پیزارو و همکاران، ۲۰۲۲
۲. ترس و قدرت سیاسی؛ تعریف وبر چه میگوید؟
ماکس وبر در «سیاست بهمثابه حرفه»، دولت را با ادعای موفق انحصار استفاده مشروع از نیروی فیزیکی در قلمروی معین تعریف میکند. این تعریف درباره سازمانیافتگی قدرت و ادعای مشروعیت است؛ از آن نمیتوان نتیجه گرفت که دولت صرفاً با ترس مردم از مرگ دوام میآورد. وبر، ۱۹۱۹
در تحلیل بیهراسی اجتماعی، این تمایز ضروری است. کاهش هراس شهروندان، حتی اگر رخ دهد، بهخودیخود منابع سازمانی، اقتصادی و اجرایی حکومت را از میان نمیبرد.
ادبیات پژوهشی سرکوب نیز نتیجهای یگانه ارائه نمیکند: سرکوب در برخی شرایط با کاهش اعتراض و در شرایط دیگر با تشدید آن همراه بوده است. نوع سرکوب، زمان و زمینه سیاسی در فهم این تفاوت اهمیت دارند. داونپورت، ۲۰۰۷
بنابراین، عبارت «وقتی مردم نترسند، حکومت فرو میریزد» توضیح علمی کافی نیست. پرسش دقیقتر آن است که تغییر تجربه ترس، تحت چه شرایطی میتواند با تغییر رفتار جمعی و مناسبات قدرت همراه شود.
۳. آیین جمعی چگونه سوگ را به همبستگی پیوند میدهد؟
دورکیم در «صور ابتدایی حیات دینی» به نقش آیینها در بازتولید پیوندهای اجتماعی و احساس تعلق توجه میکند. گردهمآمدن، توجه مشترک و مشارکت در نمادها، در چارچوب او راههایی برای تجربه و تقویت زندگی جمعی هستند. دورکیم، ۱۹۱۲؛ ترجمه انگلیسی ۱۹۱۵
پژوهشهای معاصر این بحث را با مفهوم «همجوشی هیجانی جمعی» بررسی کردهاند. فراتحلیل پیزارو و همکاران، بر پایه ۵۰ مطالعه، ارتباط این تجربه را با هویت گروهی، پیوند اجتماعی و برخی متغیرهای مرتبط با توانمندی جمعی گزارش میکند. این یافتهها درباره مجموعهای متنوع از اجتماعاتاند؛ نه فقط مراسم سوگواری یا اعتراضات سیاسی. پیزارو و همکاران، ۲۰۲۲
از این منظر، آیین سوگ میتواند فضایی برای شنیدهشدن نامها، حفظ خاطره و تجربه همراهی فراهم کند. کاربرد این چارچوب برای بیهراسی اجتماعی، یک تفسیر تحلیلی است: احساس تنهانبودن ممکن است بر تجربه خطر اثر بگذارد، اما اندازه و جهت این اثر باید در هر زمینه بررسی شود.
همبستگی نیز لزوماً به معنای تحمل تفاوت نیست. در ارزیابی اخلاقی یک آیین باید پرسید آیا برای روایتهای متفاوت و حق سکوت افراد جا باقی میماند؟
۴. بیهراسی اجتماعی و بازتفسیر شناختی تهدید
در روانشناسی، «بازتفسیر شناختی» به تغییر برداشت فرد از یک موقعیت برای تغییر پاسخ هیجانی اشاره دارد. پژوهش آزمایشی جیمز گروس، تفاوت پیامدهای بازتفسیر و مهار ابراز هیجان را بررسی کرده است. این مطالعه مبنایی برای فهم تنظیم هیجان فراهم میکند؛ اما آزمایش مستقیم بیهراسی سیاسی در شرایط تهدید جانی نیست. گروس، ۱۹۹۸
در تحلیل بیهراسی اجتماعی، میتوان پرسید آیا تجربه «من در این رنج تنها نیستم» برداشت فرد از موقعیت را تغییر میدهد؟ پاسخ محتمل است، اما نباید آن را به قانونی عمومی تبدیل کرد.
رقص، موسیقی یا حرکت جمعی در مراسم یادبود نیز ممکن است، بسته به زمینه فرهنگی و معنای آن برای شرکتکنندگان، بیانگر پیوند با زندگی، اعتراض به حذف خاطره یا احترام به فرد ازدسترفته باشد. این برداشت، تفسیر نویسنده است و برای نسبتدادن آن به مراسم مشخص، باید روایت خود مشارکتکنندگان بررسی شود.
معنادادن به خطر، خطر را حذف نمیکند. تغییر احساس فرد درباره موقعیت، با تغییر احتمال واقعی آسیب یکسان نیست.
۵. پیامدهای سیاسی بیهراسی اجتماعی؛ امکان کنش، نه تضمین گذار
اگر ترس دیگر تنها عامل تعیینکننده رفتار نباشد، ممکن است فضایی برای کنش مشترک باز شود. بااینحال، از مشاهده شجاعت عمومی نمیتوان نتیجه گرفت که تغییر سیاسی نزدیک یا اجتنابناپذیر است.
مرور پژوهشی داونپورت نشان میدهد که رابطه میان سرکوب و مخالفت سیاسی، پیچیده و از نظر نتایج تجربی ناهمگون است. همین ناهمگونی، احتیاط در پیشبینی را ضروری میکند. داونپورت، ۲۰۰۷
اندیشه هانا آرنت درباره کنش و حضور در عرصه عمومی نیز برای طرح پرسش درباره سیاست مشترک سودمند است. در این چارچوب، سیاست را میتوان فراتر از تجربه درونی افراد، در ارتباط و کنش میان انسانهای متکثر بررسی کرد. این برداشت، مبنایی نظری است؛ نه اثبات اینکه پذیرش مرگ شرط کنش سیاسی است. آرنت، ۱۹۵۸
تفسیر این مقاله آن است که بیهراسی اجتماعی هنگامی اهمیت سیاسی پیدا میکند که امکان بیان مطالبات، اعتماد متقابل و همکاری مسئولانه را گسترش دهد. سنجش آن نیز باید بر شواهد رفتاری استوار باشد، نه صرفاً تصاویر پرشور یا شعارهای عمومی.
۶. مرز بیهراسی اجتماعی و رمانتیزهکردن مرگ
معنادادن به فقدان با مطلوبدانستن مرگ تفاوت دارد. حفظ خاطره قربانیان میتواند مطالبهای اخلاقی و عمومی باشد؛ اما تبدیل رنج آنان به معیار سنجش ارزش دیگران، مسئلهای متفاوت است.
در کتاب «ابداع سنت»، به ویراستاری اریک هابسبام و ترنس رنجر، بررسی میشود که چگونه برخی سنتها از طریق تکرار آیینها و ارجاع به گذشته ساخته یا تثبیت میشوند. این چارچوب برای پرسش درباره شکلگیری نمادهای سیاسی مفید است؛ ولی بهتنهایی ثابت نمیکند که هر آیین یادبود مانع برنامه سیاسی میشود. هابسبام و رنجر، ۱۹۸۳
در نقد هنجاری این مقاله، سه مرز باید حفظ شود:
- شجاعت نباید با بیاعتنایی به جان انسان سنجیده شود.
- قربانیان نباید به ابزار مشروعیتبخشی به هر تصمیم سیاسی تبدیل شوند.
- ترس، استراحت یا پرهیز از خطر نباید مبنای تحقیر شهروندان باشد.
بیهراسی اجتماعی زمانی با آزادی سازگار است که حق انتخاب را تقویت کند. اگر جمع، افراد را برای اثبات وفاداری به پذیرش خطر وادار کند، خود به سازوکاری تازه برای سلب اختیار تبدیل میشود.
۷. از بیهراسی اجتماعی تا نهادسازی و پاسداشت زندگی
پیشنهاد اصلی این مقاله آن است که انرژی نمادینِ همبستگی باید با تعهدات روشن درباره آینده همراه شود. این پیشنهاد، نتیجهگیری سیاسی نویسنده است و نباید آن را پیامدی خودکار از پژوهشهای تنظیم هیجان یا آیین جمعی دانست.
برای ارزیابی این مسیر میتوان چهار معیار در نظر گرفت:
| معیار | پرسش اصلی |
| پاسداشت زندگی | آیا کاهش آسیب و حمایت از انسانها در تصمیمها اولویت دارد؟ |
| پاسخگویی | چه کسی تصمیم میگیرد و چگونه درباره پیامدها توضیح میدهد؟ |
| تکثر | آیا مخالفان و روایتهای متفاوت حق حضور دارند؟ |
| نهادسازی | مطالبات چگونه به قانون، تضمین حقوق و محدودیت قدرت تبدیل میشوند؟ |
در این برداشت، بیهراسی اجتماعی نقطه پایان سیاست نیست. ممکن است یکی از زمینههای کنش باشد، اما جای برنامه، قواعد تصمیمگیری و حقوق تضمینشده را نمیگیرد.
هدف نهایی باید ساختن نظمی باشد که شهروند برای برخورداری از حق خود، نیازمند شجاعت استثنایی نباشد.
نتیجهگیری: شجاعت برای زندگی، نه ستایش مرگ
بیهراسی اجتماعی را بهتر است به معنای تغییر رابطه افراد با ترس در بستر زندگی مشترک بفهمیم. آیین، هنر و حافظه جمعی ممکن است به این تغییر کمک کنند، اما نه ترس را همواره از بین میبرند و نه نتیجه سیاسی مشخصی را تضمین میکنند.
شواهد درباره هیجان جمعی، تنظیم هیجان و سرکوب، از فرایندهایی متفاوت سخن میگویند. پیوندزدن آنها به یکدیگر، به پژوهش زمینهمند نیاز دارد. این مقاله چارچوبی نظری برای طرح چنین پرسشهایی است و مطالعه میدانی درباره یک جامعه یا جنبش مشخص ارائه نمیکند.
موضع نویسنده روشن است: احترام به جان انسان، حق سوگواری، آزادی بیان و مسئولیتپذیری باید در مرکز کنش سیاسی بمانند. ارزش شجاعت جمعی در آن است که امکان زندگی آزادتر را گسترش دهد؛ نه اینکه مرگ را به آزمون وفاداری تبدیل کند.
۱۰ پرسشوپاسخ درباره بیهراسی اجتماعی
۱. بیهراسی اجتماعی چیست؟
در این مقاله، به توانایی کنش جمعی با وجود ترس اشاره دارد. این اصطلاح به معنای ناپدیدشدن ترس یا نبود خطر نیست.
۲. آیا بیهراسی اجتماعی یک اصطلاح بالینی است؟
در کاربرد این نوشته، مفهومی تحلیلی است؛ نه تشخیص روانشناختی یا شاخص استاندارد سلامت روان جامعه.
۳. آیا آیینهای جمعی همبستگی را افزایش میدهند؟
پژوهشها میان تجربه هیجانی مشترک و پیوند گروهی ارتباط یافتهاند؛ اما نتیجه هر آیین به زمینه و تجربه مشارکتکنندگان وابسته است. پیزارو و همکاران، ۲۰۲۲
۴. بازتفسیر شناختی چه معنایی دارد؟
تغییر برداشت از موقعیت برای تغییر پاسخ هیجانی است. این فرایند با حذف خطر بیرونی یکسان نیست. گروس، ۱۹۹۸
۵. آیا رقص در سوگواری نشانه بیاحترامی است؟
معنای آن را نمیتوان بدون توجه به فرهنگ، زمینه مراسم و روایت مشارکتکنندگان تعیین کرد. تفسیر یکسان همه مراسم، قابل دفاع نیست.
۶. آیا کاهش ترس موجب سقوط حکومت میشود؟
بهتنهایی نمیتوان چنین نتیجهای گرفت. پژوهشهای سرکوب و اعتراض، نتایج متفاوتی در زمینههای گوناگون نشان دادهاند. داونپورت، ۲۰۰۷
۷. تفاوت پاسداشت قربانیان و ستایش مرگ چیست؟
پاسداشت قربانیان میتواند بر کرامت، خاطره و عدالت تأکید کند. ستایش مرگ، ممکن است جانباختن را به فضیلت یا تکلیف دیگران تبدیل کند؛ این مقاله با چنین الزامی مخالف است.
۸. آیا ترس نشانه ضعف اخلاقی است؟
از موضع اخلاقی این مقاله، خیر. حقوق و کرامت انسان نباید به میزان خطرپذیری سیاسی او وابسته باشد.
۹. نهادسازی چه نقشی دارد؟
در پیشنهاد این مقاله، نهادسازی یعنی تبدیل مطالبات به قواعد پاسخگویی، تضمین حقوق و محدودیت قدرت؛ چیزی که شور جمعی بهتنهایی جای آن را نمیگیرد.
۱۰. پیام اصلی مقاله چیست؟
همبستگی و شجاعت زمانی به آزادی خدمت میکنند که با پاسداشت زندگی، اختیار فردی و برنامهای مسئولانه برای آینده همراه باشند.
منابع
۱. Weber, Max. Politics as a Vocation. ۱۹۱۹. متن نظری درباره دولت، اقتدار و سیاست. متن انگلیسی
۲. Durkheim, Émile. The Elementary Forms of the Religious Life. اصل فرانسوی: ۱۹۱۲؛ ترجمه انگلیسی جوزف وارد سوین: ۱۹۱۵. متن کتاب
۳. Gross, James J. “Antecedent- and Response-Focused Emotion Regulation: Divergent Consequences for Experience, Expression, and Physiology.” Journal of Personality and Social Psychology, 74(1), 224–237، ژانویه ۱۹۹۸. پژوهش آزمایشی. DOI: 10.1037/0022-3514.74.1.224
۴. Pizarro, José J., et al. “Emotional Processes, Collective Behavior, and Social Movements: A Meta-Analytic Review of Collective Effervescence Outcomes During Collective Gatherings and Demonstrations.” Frontiers in Psychology, 13, 974683، ۳۱ اوت ۲۰۲۲. فراتحلیل. DOI: 10.3389/fpsyg.2022.974683
۵. Davenport, Christian. “State Repression and Political Order.” Annual Review of Political Science, 10, 1–23، ژوئن ۲۰۰۷. مرور پژوهشی. DOI: 10.1146/annurev.polisci.10.101405.143216
۶. Arendt, Hannah. The Human Condition. University of Chicago Press، انتشار نخست: ۱۹۵۸. صفحه ناشر برای ویرایش دوم
۷. Hobsbawm, Eric, and Terence Ranger, eds. The Invention of Tradition. Cambridge University Press، ۱۹۸۳. مجموعه مطالعات تاریخی. صفحه ناشر



