📰 امروز در ایران و جهان چه گذشت چهارم فروردین ماه
📅 ۲۴ مارس
🏛️ ایران
👑 بپاخیزی دو شاهزاده ساسانی بر ضد سلطه عرب؛ اما بدون وحدت
در ۲۴ مارس سال ۷۲۱ میلادی، همزمان با آیینهای نوروزی آن سال که هنوز در ایران خاوری با شکوه گذشته برگزار میشد، «پوشان» از شاهزادگان ساسانی ادعای سلطنت و احیای حکومت ساسانیان را مطرح کرد. گروهی نیز پیرامون او جمع شدند، اما این حرکت به نتیجه نرسید.
چهار سال بعد، در مارس ۷۲۵ میلادی، باز هم در ایام نوروز، شاهزادهای دیگر از خاندان ساسانی به نام «خسرو»، از نوادگان یزدگرد سوم، در شهر مرو خود را شاه ایران خواند. این حرکت نیز، با وجود همراهی شماری از ایرانیان و حتی گروهی از ترکان مهاجر، به جایی نرسید.
مورخان علت ناکامی این دو تلاش را خودخواهی، تکروی و نبود هماهنگی دانستهاند. به تعبیر آنان، اگر این دو شاهزاده که هر دو هدف مشترکی یعنی احیای استقلال وطن داشتند، با یکدیگر متحد میشدند، شاید امکان پیشروی بیشتری مییافتند.
با این حال، روح استقلالخواهی ایرانیان خاموش نشد و پس از مرگ هارونالرشید، بپاخیزیهای ایرانیان جدیتر و سازمانیافتهتر شد؛ نخست در حمایت از مأمون، که مادرش ایرانی بود، و سپس در قالب طرد سلطه عرب از ایران.
⚰️ روزی که هارونالرشید درگذشت
در ۲۴ مارس سال ۸۰۹ میلادی، که در آن سال با سوم فروردین همزمان بود، هارونالرشید، خلیفه قدرتمند عباسی، در مسیر حرکت به شمالشرقی خراسان در توس درگذشت. او در هنگام مرگ ۴۶ سال داشت و در همان ناحیه، در آبادی کنار توس، که بعدتر بخشی از مشهد شد، به خاک سپرده شد.
هارون در سال ۷۶۳ میلادی به دنیا آمده بود و به نوشته برخی مورخان، زادگاه او ری بوده است. پدرش بعدتر سومین خلیفه عباسی شد و مادرش «خیزران» بانویی یمنی بود. هارون ۲۳ سال خلافت کرد و بخش عمده امور اداری او در دست ایرانیان بود. برای مدتی نیز وزارت او را «یحیی برمکی»، مدیر لایق ایرانی، برعهده داشت.
هارون خلافت را بیش از پیش به شکل امپراتوری درآورد، بغداد را گسترش داد و با آزاد گذاشتن مهاجرت به این شهر، آن را به یکی از بزرگترین شهرهای جهان آن روز بدل کرد. او دو بار با دولت روم شرقی وارد جنگ شد و با دولتهای اروپایی نیز روابط سیاسی برقرار کرده بود.
اما مرگ او، نقطهای مهم در تاریخ ایران بود؛ زیرا پس از آن، جنبشهای استقلالطلبانه ایرانیان آشکارتر و جدیتر شدند.
🔥 دمشق هم به دست تیمور افتاد و غارت شد
در ۲۴ مارس سال ۱۴۰۱ میلادی، غارت شهر دمشق به دست نیروهای امیرتیمور آغاز شد. تیمور پیش از آن نیز شهرهای بزرگی چون اصفهان، بغداد و دهلی را تصرف کرده و در هر جا کشتار و ویرانی گستردهای به راه انداخته بود. در اصفهان، از سرهای کشتهشدگان مناره ساخت و در دهلی هزاران نفر را قتلعام کرد.
تیمور در سال ۱۴۰۵ در حالی که قصد لشکرکشی به چین را داشت، درگذشت. او در فرارود به دنیا آمده بود و تبار مغولی داشت. گراسیموف، تاریخدان و انسانشناس روس، پس از بررسی استخوانهای او در سال ۱۹۴۱، مغولیبودن و لنگبودن او را تأیید کرد.
با این حال، تیمور با وجود تبار مغولی، به فرهنگ ایرانی و زبان فارسی علاقهمند بود. مکتوبات او به زبان فارسی انجام میشد و جانشینانش نیز به فرهنگ ایرانی خدمت کردند. امپراتوران تیموری هند نیز زبان فارسی را زبان رسمی دربار و دیوانسالاری خود قرار دادند.
🚤 دستگیری ۱۵ نظامی انگلیسی در آبهای ایران
در ۲۳ مارس ۲۰۰۷، برابر با سوم فروردین ۱۳۸۶، نیروهای مسلح ایران در منطقه اروندرود پانزده نظامی انگلیسی مستقر در عراق را که با قایق مسلح وارد آبهای ایران شده بودند، دستگیر کردند. این افراد روز بعد به تهران منتقل شدند.
آنها دوازده روز بعد، پس از اعتراف به نقض آبهای ایران و ابراز تأسف مقامات لندن، آزاد شدند. پس از دیدار با محمود احمدینژاد و دریافت لباس غیرنظامی، ایران را ترک کردند. البته برخی از آنان پس از بازگشت به لندن، روایت دیگری از ماجرا در رسانههای بریتانیایی ارائه دادند.
این رویداد از نظر نمادین نیز قابل توجه بود، زیرا در سالگرد حمله ناوگان نوپای ایران به پایگاه انگلیس در باسعیدو رخ داد؛ رخدادی که یادآور تقابل طولانی ایران و بریتانیا در خلیج فارس بود. انگلستان قرنها در این منطقه برتری داشت و همواره مانع از ایجاد یک نیروی دریایی مؤثر ایرانی میشد، تا آنکه ایران در دهه ۱۹۳۰ با کمک ایتالیا این ضعف را تا حدی جبران کرد.
📚 در قلمرو ادبیات
✍️ روزی که ژول ورن درگذشت
ژول ورن، نویسنده و اندیشمند فرانسوی، در ۲۴ مارس ۱۹۰۵ در ۷۷ سالگی درگذشت؛ در حالی که قلم هنوز در انگشتانش بود و مشغول نوشتن پنجاهوپنجمین کتاب خود بود.
او در سال ۱۸۲۸ در نانت به دنیا آمده بود. ژول ورن در حوزههای گوناگون توان نوشتن داشت، اما در داستانپردازی استعدادی ویژه از خود نشان داد و به یکی از تأثیرگذارترین نویسندگان تخیلی-علمی تاریخ تبدیل شد.
🔬 در قلمرو دانش
🦠 کشف میکرب سل
در ۲۴ مارس ۱۸۸۲، رابرت کخ، دانشمند آلمانی، اعلام کرد که عامل بیماری مرموز و مرگبار سل را کشف کرده است. او در آزمایشگاهی در برلین روی این بیماری کار میکرد و کشف او چنان مهم بود که عامل این بیماری بعدها به نام خودش «باسیل کخ» شناخته شد.
این میکرب ممکن است مدتها در بدن باقی بماند و تکثیر نکند، اما زمانی که بدن بر اثر سوءتغذیه، بیماریهای دیگر یا ضعف عمومی آسیبپذیر شود، فعال میشود. با وجود این کشف علمی بزرگ، داروی قطعی درمان سل تا اواسط قرن بیستم بهدست نیامده بود.
📰 در قلمرو رسانهها
🖋️ عباس پهلوان؛ روزنامهنگار قدیمی و پرتجربه ایران
چهارم فروردین زادروز عباس پهلوان، روزنامهنگار قدیمی و بسیار شناختهشده ایران است که در سال ۱۳۱۶ خورشیدی به دنیا آمد. او هنوز هجدهسالگی را تمام نکرده بود که وارد حرفه روزنامهنگاری شد و تا امروز این مسیر را ادامه داده است.
برخلاف بسیاری از روزنامهنگاران، او کار خود را از خبرنویسی آغاز نکرد، بلکه از ابتدا مقالهنویس و نویسنده ستادی بود؛ کاری که به ذوق، توان و جسارت زیادی نیاز دارد. او در نشریاتی چون شاهد، اتحاد ملل، آژنگ، آتش، بامشاد، اراده آسیا و مهر ایران قلم زد و سپس به مجلهنویسی پرداخت.
دو امضای مستعار او، «ع. پیکان» و «آشیخ عباس نقال»، در مطبوعات بسیار شناخته شده بود. ستون «کندوکاو روزنامهها»ی او نیز همیشه جنجالبرانگیز بود و ناشران را میرنجاند.
عباس پهلوان از بنیانگذاران سندیکای روزنامهنگاران کشور بود و در مجلاتی چون روشنفکر، آشفته، زن روز و فردوسی نوشت. او پانزده سال در مجله فردوسی فعالیت کرد و حتی یک بار بهخاطر یکی از نوشتههایش ممنوعالقلم شد.
وی که به میهندوستی، صراحت لهجه و نثر روان شهرت دارد، بعد از انقلاب و در فضای پرتنش آن دوران با مشکلات فراوان روبهرو شد و سرانجام پس از افزایش تهدیدها، ایران را ترک کرد. او ابتدا به اروپا و سپس به آمریکا رفت و در آنجا نیز به روزنامهنگاری ادامه داد. در لسآنجلس سردبیری روزنامه فارسیزبان «عصر امروز» را بر عهده گرفت و با رسانههای دیگر نیز همکاری کرد.
🌍 سایر ملل
🇨🇳 ترور بنیادگذار کومینتانگ؛ میهندوستی و ضد مهاجرت
سونگ چیائو ژن، انقلابی چینی و از طراحان اصلی تأسیس حزب کومینتانگ، بر اثر جراحات ناشی از اصابت گلوله در ۲۲ مارس ۱۹۱۳ درگذشت. او دو روز پیش از آن، در ایستگاه راهآهن شانگهای، هنگام سخنرانی برای گروهی از هموطنانش هدف گلوله قرار گرفته بود.
سونگ از همراهان سون یاتسن بود و با همکاری او و دیگران حزب ناسیونالیست چین را بر پایه اصول سهگانه سون تأسیس کرده بود. او معتقد بود مردم چین باید نخست در اندیشه وطن باشند و سپس منافع شخصی خود. از نگاه او، یک ملت تحت سلطه و استعمارزده بیش از هر چیز تشنه ناسیونالیسم است.
او همچنین مخالف مهاجرت انبوه چینیان به آمریکای شمالی بود و میگفت کسانی که برای منافع شخصی پشت به وطن میکنند، به سرزمین دوم نیز وفادار نخواهند بود. از نظر او، انسان خوب باید در سرزمین نیاکان بماند، مسائل را حل کند و کشور بهتری بسازد، نه اینکه با نخستین دشواری فرار کند.
این دیدگاهها بعدتر در چین و حتی در برخی گفتمانهای ملی قرن بیستویکم بازتاب یافت.
✈️ آغاز حملات هوایی ناتو به یوگسلاوی
در ۲۴ مارس ۱۹۹۹، ناتو برای نخستین بار در تاریخ خود به یک کشور مستقل که اعضای این اتحادیه را تهدید نکرده بود، حمله نظامی کرد. این حمله با بمباران هوایی یوگسلاوی آغاز شد.
ناتو ماهها پیش از این حمله، بلگراد را تهدید کرده بود و استدلال میکرد که نیروهای یوگسلاو در کوزوو باید عقبنشینی کنند. حملات هوایی تا هفتهها ادامه یافت، خسارات مالی سنگینی وارد آورد و حتی در یکی از حملات، سفارت چین در بلگراد هدف قرار گرفت و چند چینی کشته یا زخمی شدند.
روسیه بارها به این حمله اعتراض کرد، اما ناتو اعتنایی نکرد. از نگاه بسیاری از مورخان، این رویداد نقطهای مهم در تغییر رفتار ناتو و گسترش مداخلات نظامی غرب بود؛ روندی که بعدها در خاورمیانه نیز تکرار شد.
🏴 قطعنامه بیاثر اتحادیه عرب؛ خروج آمریکا و بریتانیا از عراق
در ۲۴ مارس ۲۰۰۳، چهار روز پس از آغاز حمله آمریکا و بریتانیا به عراق، اتحادیه عرب با ۲۱ رأی موافق و یک رأی مخالف خواستار خروج فوری نیروهای مهاجم از خاک عراق شد. اما این درخواست هیچ اثر عملی نداشت.
این اتحادیه که در سال ۱۹۴۵ با هدف هماهنگی سیاسی، حل اختلافات میان دولتهای عربی و همکاری اقتصادی تأسیس شده بود، تا اوایل قرن بیستویکم بخش زیادی از کارآمدی خود را از دست داده بود. ناتوانی آن در حل بحران عراق و حتی ناتوانیاش در جلوگیری از فروپاشی نظم منطقهای، از عوامل تضعیف بیشتر اعتبارش شد.
بسیاری از ناظران همان زمان هشدار میدادند که انفعال دولتهای عربی، دیر یا زود پیامدهای اجتماعی و سیاسی گستردهای خواهد داشت؛ پیشبینیای که بعدها در تونس، مصر، لیبی، یمن و دیگر کشورها تا حدی تحقق یافت.
🇦🇷 روزی که کودتای آرژانتین به حکومت ایزابل پرون پایان داد
در ۲۴ مارس ۱۹۷۶، نظامیان آرژانتین علیه دولت منتخب این کشور کودتا کردند و ایزابل مارتینز پرون، رئیسجمهوری وقت، را برکنار ساختند. از آن پس، آرژانتین سالها گرفتار حکومت نظامیان شد.
ایزابل که در سال ۱۹۳۱ متولد شده بود، پس از مرگ شوهرش، خوان پرون، از اول ژوئیه ۱۹۷۴ جانشین او شد. خوان پرون، که هنوز هم در آرژانتین هواداران فراوان دارد، یک ناسیونالیست برجسته آرژانتینی به شمار میرفت.
پس از پایان حکومت ژنرالها، بار دیگر پرونیستها به قدرت بازگشتند و این سنت سیاسی در آرژانتین ادامه یافت.
👩⚕️ یک بانو در صدر پارلمان پاکستان
پارلمان پاکستان در مارس ۲۰۰۸، بانو فهمیده میرزا، پزشک و عضو حزب مردم پاکستان، را به ریاست خود برگزید؛ رخدادی که در تاریخ کوتاه این کشور کمسابقه بود.
او در فضایی به قدرت رسید که پاکستان از یک دوره پرتنش سیاسی عبور میکرد: بازگشت بینظیر بوتو و نواز شریف، قتل بینظیر، فشارها علیه پرویز مشرف، منازعات قضایی و رقابت شدید میان نخبگان قدرت.
این تحولات نشان میداد که سیاست در پاکستان همچنان میان سه قطب در نوسان است:
- ارتش
- احزاب سنتی
- الیتهای اقتصادی و سیاسی
با وجود انتخاب زنان و بازگشت برخی چهرههای غیرنظامی، بسیاری از ناظران معتقد بودند که مسائل ساختاری پاکستان همچنان حلنشده باقی مانده است.
🇨🇳 آیا گسترش بنیه نظامی پکن به معارضه با آمریکا میانجامد؟
در مارس ۲۰۰۷، رسانههای آمریکایی با نمایش مستمر تصاویر جنگندههای جی-۱۰، ناوشکنهای موشکانداز، توان ضدماهوارهای و تسلیحات راهبردی چین، بهطور پیوسته درباره رشد بنیه نظامی پکن هشدار میدادند.
تحلیل غالب این بود که چین، که با همکاری و همیاری اقتصادی غرب به یک قدرت اقتصادی تبدیل شده، اکنون در مسیر تبدیل شدن به یک قدرت نظامی و سیاسی هم قرار گرفته است. رسانههای آمریکایی بهصورت تلویحی به دولت واشنگتن هشدار میدادند که خود را برای زورآزمایی آینده با چین آماده کند.
دو سال بعد، در مارس ۲۰۰۹، پس از ممانعت نیروی دریایی چین از فعالیت یک کشتی نقشهبردار آمریکایی در نزدیکی هاینان، این نگرانیها تشدید شد. در ادامه، برخی تحلیلگران هشدار دادند که استقرار اقتصادی و راهبردی چین در بندر گوادر پاکستان میتواند نقطه عطفی در حضور پکن در اقیانوس هند و آبهای پیرامونی باشد.
از نگاه برخی ناظران، این روند بازتولید نوعی رقابت ژئوپلیتیک کلاسیک بود؛ همان الگویی که پیشتر در رفتار قدرتهای دریایی اروپایی و سپس تزارهای روسیه دیده شده بود.
📌 برخی دیگر از رویدادهای ۲۴ مارس
🔹 در ۱۶۶۴، پادشاه انگلستان فرمان کلنیکردن رودآیلند آمریکا را به نام راجر ویلیامز صادر کرد.
🔹 در ۱۸۳۷، دولت کانادا به سیاهپوستان حق رأی داد؛ در حالی که در ایالات متحده، بسیاری از سیاهان هنوز برده محسوب میشدند.
🔹 در ۱۸۹۶، الکساندر پوپوف، فیزیکدان روس، ارسال و دریافت رادیویی را به نمایش گذاشت. روسها او را از پیشگامان واقعی رادیو میدانند.
🔹 در ۱۸۹۸، برای نخستین بار فروش عمومی اتومبیل آغاز شد.
🔹 در ۱۹۰۶، آماری همراه با نقشه منتشر شد که نشان میداد انگلستان بر یکپنجم کره زمین سلطه دارد؛ از همینجا تعبیر «خورشید بر امپراتوری بریتانیا غروب نمیکند» رواج یافت.
🔹 در ۱۹۵۵، دستگاه استخراج نفت از دریا ساخته شد.
🔹 در ۱۹۵۹، عراق از پیمان بغداد خارج شد و به سمت اتحاد با شوروی رفت.
🔹 در ۱۹۸۰، اسقف اسکار رومرو در السالوادور ترور شد.
🔹 در ۱۹۹۳، جان هرسی، از چهرههای مهم ژورنالیسم نوین، درگذشت.
🔹 در ۱۹۹۹، عملیات ناتو علیه بلگراد و کوزوو آغاز شد.
🔹 در همان سال، حادثه آتشسوزی در تونل مونبلان ۳۹ کشته بر جای گذاشت.
🔹 در ۲۰۱۵، پرواز ۹۵۲۵ جرمنوینگز بر فراز آلپ سقوط کرد و ۱۵۰ نفر جان باختند.
📌 جمعبندی تحلیلی
در ۲۴ مارس نیز، مانند بسیاری از روزهای تاریخ، یک الگوی تکرارشونده دیده میشود:
👉 هرجا وحدت سیاسی، مشروعیت تاریخی و سازمان اجتماعی در کنار هم قرار گرفتهاند، امکان بازسازی و دوام پدید آمده است.
👉 و هرجا تکروی، مداخله بیرونی، فروپاشی نظم یا ضعف نهادها غالب شده، شکست، بحران یا خشونت بهدنبال آمده است.
از دو شاهزاده ساسانی که نتوانستند متحد شوند، تا اتحادیه عربی که بیاثر شد، و از ناتوی مداخلهگر تا رشد آرام اما راهبردی چین، تاریخ بار دیگر یادآوری میکند که قدرت بدون انسجام و هویت، دوام ندارد؛ و هویت بدون سازمان، به نتیجه نمیرسد.
✍️ گردآوری: پیمان (ساموئل) سلاحی
