📰 امروز در ایران و جهان چه گذشت ششم فروردین ماه
📅 ۲۶ مارس
🏛️ ایران
✨ زادروز زرتشت؛ تنها پیامبری که از میان آریاییها برخاست
ششم فروردین، که امسال با ۲۶ مارس همزمان است، زادروز زرتشت است؛ تنها پیامبری که از میان اقوام آریایی برخاست و سهگانهٔ اخلاقیِ ماندگار خود، یعنی پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک را بهعنوان محور پرورش انسان مطرح کرد.
در روایتهای مربوط به زرتشت، او خود را نه مأمور مستقیم هدایت بشر، بلکه آموزگار خوبیها میدانست؛ آموزگاری که انسان را از گرایش به پلیدی، دروغ و تباهی برحذر میداشت. او بر این باور بود که دوری از بدیها، در انسان احساس شادی، آرامش و نیکبختی پدید میآورد؛ احساسی که میتواند تا ابد در روح او باقی بماند.
تا زمان درگذشت زرتشت، بخش بزرگی از ایرانیان که پیشتر غالباً مهرپرست بودند، به آموزشهای او گرویدند. بعدها در دوران ساسانیان، آیین زرتشتی به دین رسمی ایران بدل شد و روحانیون زرتشتی در ساختار سیاسی و اداری کشور جایگاه ویژهای یافتند. ایرانیان و دیگر آریاییها در جهان باستان از معدود مردمانی بودند که بُتپرستی در میانشان محوریت نداشت.
📖 اوستا؛ از حافظه موبدان تا تدوین نهایی
اوستا، کتاب زرتشت، از کهنترین آثار مکتوب جهان و از اسناد مهم تمدن ایران باستان است. بخشهایی از اوستا در دوران هخامنشیان در کتابخانههای سلطنتی نگهداری میشد، اما در یورش اسکندر مقدونی بخش بزرگی از این میراث نابود شد. پس از آن، متون اوستا برای نسلها از راه حافظه موبدان و انتقال شفاهی حفظ شد.
در نوروز سال ۷۶ میلادی، بلاش یکم، شاه اشکانی، از موبدانی که برای دیدار نوروزی نزد او آمده بودند خواست که تا سال بعد، یعنی تا ششم فروردین سال ۷۷ میلادی، آنچه از اوستا باقی مانده را گردآوری و مکتوب کنند. بلاش در آن زمان سالخورده بود و میخواست این کار در دوران سلطنت او آغاز و ثبت شود.
موبدان تا سال بعد بخشی از آنچه را گرد آورده بودند به بلاش سپردند و اعلام کردند که کار تکمیل ادامه خواهد یافت. این فرایند در حدود دو قرن بعد، در دوران اردشیر پاپکان و با کوشش تنسر، موبدِ موبدان، به مرحله تکمیل رسید. اوستا در این دوره شامل ۲۱ کتاب و ۳۴۸ فصل شد. در زمان شاپور دوم نیز بخشهای دیگری بر آن افزوده شد.
از آنجا که زبان اوستا، زبان اوستایی یا پارسی باستان بود، بعدها برای فهم آن شرح و تفسیرهایی نوشته شد که «زند» نام گرفت و مجموعه را به نام «زند اوستا» نیز مشهور کرد. برای سهولت مراجعه، خلاصهای از آن نیز با عنوان «خرده اوستا» تدوین شد.
🕯️ زادروز زرتشت؛ از روز ملی تا تعطیلات نوروزی
از دوران ساسانیان، زادروز زرتشت بهعنوان یک روز ملی بر ایام نوروز افزوده شد. در دوره معاصر نیز شورای عالی معارف به ریاست دهخدا این روز را به تعطیلات مدارس افزود و بعدها تعطیلات رسمی نوروزی ادارات نیز از سه روز به هفت روز افزایش یافت.
در سنت ایرانی، روز هفتم فروردین نیز روزی خوشیُمن به شمار میرفت؛ روزی مناسب برای:
- امضای قراردادها
- رسیدن به توافقها
- سازشها
- و تحکیم همبستگیهای اجتماعی
بسیاری از اندیشمندان و شرقشناسان معاصر، آموزشهای اخلاقی زرتشت را راهحل بخشی از بحرانهای جهان امروز دانستهاند؛ زیرا ریشه بسیاری از این بحرانها را در زوال اخلاقیات میبینند. از قرن هفدهم میلادی به بعد، بهویژه در میان اندیشمندان آلمانی، توجه به زرتشت و تفسیر فلسفی آموزشهای او افزایش یافت.
🧠 منش، خصال و استعداد ایرانیان در فرضیههای فرانسیس گالتون
بر پایه تالیفات و فرضیههای فرانسیس گالتون، پژوهشگر انگلیسی قرن نوزدهم، برخی انسانشناسان و روانشناسان اروپایی در دهه ۱۹۲۰ بر نظریهای تأکید کردند که میتوان آن را «بازگشت به اصل» یا رجعت به خصلتهای بنیادین نامید.
گالتون که در پزشکی، روانشناسی، انسانشناسی و جغرافیای انسانی پژوهش کرده بود، نخستین کسی بود که بهطور علمی به تفاوت اثر انگشت انسانها پرداخت و سپس نظریههایی درباره توارث نبوغ، منش، انضباط و خصلتهای تباری مطرح کرد.
او در آثار مختلفش، از جمله:
- Hereditary Genius
- Nature and Nurture
- Inquiries into Human Faculty
- و مطالعات بعدی درباره اندازهگیری هوش و قابلیتهای انسانی
بر این نکته تأکید داشت که نبوغ، منش و ظرفیتهای انسانی میتوانند ریشههای تباری داشته باشند، اما بدون پرورش درست به شکوفایی نمیرسند. از نگاه او، ذات نیرومند بدون تربیت صحیح، حتی میتواند به انحراف کشیده شود.
در تفسیرهایی که بعدها از فرضیههای او صورت گرفت، درباره پارسیان و ایرانیتباران گفته شد که آنان بهطور سنتی مردمانی:
- باهوش
- مستعد
- وفادار
- خویشتندار
- میهندوست
- و دارای وجدان بیدار
بودهاند، اما تجربههای تاریخی، از جمله سلطههای طولانی و فشارهای سیاسی، برخی خصلتهای ثانویه چون بردباری بیش از حد، فرمانبری و آرامشطلبی تحمیلی را نیز در آنان تقویت کرده است. بر پایه همین فرضیهها، اگر علتهای تاریخی این انفعال از میان برود و پرورش مناسب فراهم شود، بازگشت به خصال نیاکان شتاب میگیرد.
📰 انجمن جهانی روزنامهنگاران پارسینگار
در مارس ۲۰۰۷، گردهمایی دو روزهای از روزنامهنگاران پارسینویس جهان در دوشنبه برگزار شد و در پایان این نشست، تصمیم مهمی گرفته شد: تشکیل انجمن جهانی روزنامهنگاران پارسیزبان.
هدف این انجمن آن بود که سخنگاه و چارچوبی حرفهای برای روزنامهنگاران پارسینویس در سراسر جهان فراهم کند. این اقدام در ادامه تلاشهای تاجیکستان برای تقویت زبان پارسی، معرفی تمدن ایرانی و تحکیم پیوندهای فرهنگی میان ملتهای ایرانیتبار انجام میشد.
🗳️ در قلمرو دموکراسی
📦 پروپاگاندا یا دموکراسی؟
در نیمه مارس ۲۰۰۷، خبرگزاریها با انتشار تصاویری از صف رأیگیری زنان در نواکشوط گزارش کردند که موریتانی نیز «دموکراتیک» شده است. اما شماری از اصحاب نظر در تفسیر این رویداد هشدار دادند که دموکراسی را نمیتوان یکشبه و صرفاً با برگزاری انتخابات ایجاد کرد.
موریتانی کشوری قبیلهای، کمجمعیت و با سابقه طولانی حکومت اقتدارگرا و کودتاهای نظامی بود. منتقدان این روایت رسانهای گفتند در کشوری که:
- سواد عمومی پایین است
- فرهنگ سیاسی مدرن نهادینه نشده
- و جامعه هنوز تابع ساختارهای قبیلهای است
نمیتوان با یک انتخابات، از تحقق «دموکراسی کامل» سخن گفت.
از نگاه این تحلیلگران، سرزمینهایی با ساختار قبیلهای، از آخرین مناطقی خواهند بود که به دموکراسی واقعی دست مییابند؛ زیرا در آنجا رأی فردی هنوز غالباً در سایه اقتدار قبیله و فرمان رؤسای طایفه شکل میگیرد.
🏭 صنایع و فنون
🚗 خودروساز پارسیِ هند و ورود «نانو» به بازار
در سوم نوروز ۱۳۸۸، برابر با ۲۳ مارس ۲۰۰۹، گروه صنعتی تاتا در هند، به مدیریت راتان تاتا، خودروی «نانو» را به بازار عرضه کرد؛ خودرویی که از آن با عنوان اتومبیل تودهها یاد میشد.
این خودرو حدود هفتاد سال پس از فولکسواگن، که در آلمان با عنوان «خودروی مردم» ساخته شده بود، وارد بازار شد. هدف اصلی تاتا، ساخت خودرویی ارزان، کممصرف، زیبا و چهاردر برای مردم عادی بود؛ خودرویی که بهای آن در هند حدود دو هزار دلار تعیین شد.
«نانو» از جهات مختلف نمادین بود:
- ساختهشدن توسط یک گروه صنعتی متعلق به پارسیان هند
- عرضه در ایام نوروز
- و تأکید بر دسترسپذیرکردن فناوری برای طبقات عادی جامعه
رسانههای جهانی در همان زمان، این اقدام را یک خبر بزرگ اقتصادی و صنعتی دانستند؛ بهویژه در دورهای که خودروسازی آمریکا با بحران جدی روبهرو بود.
📰 در قلمرو رسانهها
🗞️ شکست روزافزون رسانههای چاپی در جهان
از میانه دهه ۲۰۰۰، ناشران و سردبیران روزنامهها در کشورهای مختلف دریافتند که با گسترش اینترنت و قرارگرفتن «اخبار مطلق» در وبسایتها، تیراژ رسانههای چاپی بهشدت رو به سقوط است. در سال ۲۰۰۴، میزان افت به حدود شش درصد رسید و این روند در سالهای بعد تشدید شد.
برای مقابله با این بحران، پیشنهاد شد که روزنامهها بر این حوزهها تمرکز بیشتری کنند:
- صفحات عکس و خبر
- گزارشهای میدانی
- میزگردها
- تحلیلها
- مطالب دانستنی
- اطلاعات عمومی
- و فیچرهای اختصاصی
اما این راهحلها هم کامل جواب نداد، زیرا همزمان روابط عمومیها، مشاوران تبلیغاتی و ماشینهای تولید محتوای سفارشی نیز به این حوزهها نفوذ کردند.
استادان روزنامهنگاری هشدار دادند که رسانههای چاپی اگر میخواهند بقا داشته باشند، باید خلوص حرفهای خود را حفظ کنند و از انتشار خبرها و عکسهای تبلیغاتی و پولی پرهیز کنند.
💻 کرونا و شتابگرفتن عادت دیجیتالخوانی
در چهارمین هفته مارس ۲۰۲۰، همزمان با جهانیشدن بیماری کووید-۱۹، میدیاریسرچها گزارش دادند که خانهنشینی مردم، نگرانی از ویروس و نیاز به دریافت سریع اخبار، توجه جهانیان را بیش از پیش به رسانههای دیجیتال، شبکههای اجتماعی و نسخههای آنلاین روزنامهها جلب کرده است.
به باور تحلیلگران، این تحول نهتنها ضربهای تازه به رسانههای چاپی وارد کرد، بلکه این نگرانی را هم پدید آورد که حتی کتابخوانها نیز بیش از پیش به نسخههای دیجیتال کتاب روی آورند.
در این دوره، منتقدان رسانهای همچنین گلایه داشتند که چرا بسیاری از رسانههای چاپی نتوانستند بحران کرونا را بهدرستی تفسیر کنند و به پرسشهای بنیادین مخاطبان پاسخ دهند؛ از جمله این پرسش که اگر قرنها پیش مفهوم قرنطینه شناخته شده بود، چرا دولتهای مدرن در مواجهه با یک ویروس تازه، اینچنین غافلگیر شدند؟
🌍 سایر ملل
⚖️ وجدان ایوو مورالس؛ اعترافی که در تاریخ ماند
ایوو مورالس، رئیسجمهور پیشین بولیوی، در مارس ۲۰۰۷ طی سفری رسمی به ژاپن، شب را در اتاقی هشتهزار دلاری در یک هتل مجلل گذراند؛ اما فردای آن روز در جمع خبرنگاران اعتراف کرد که نتوانسته در آن اتاق آرامش داشته باشد.
او گفت که:
- دولت ژاپن هزینه اقامت را پرداخته، نه او
- اما وجدانش او را رها نکرده
- زیرا خود را عادتکرده به زندگی ساده و نزدیک به مردم میدانست
مورالس تصریح کرد که یک مقام منتخب باید همانند مردم زندگی کند تا دردها و دشواریهای آنان را لمس کند. او این اعتراف را پیش از صبحانه و برای آسودگی وجدان خود با خبرنگاران در میان گذاشت.
این سخن، در فضای سیاست جهانی، کمسابقه و قابل توجه بود؛ نوعی اخلاق سیاسی که کمتر بهصورت علنی بیان میشود.
💰 خصوصیسازی و میلیاردرشدن کارلوس سلیم
در مارس ۲۰۰۷، رسانههای آمریکای لاتین بهطور گسترده به این موضوع پرداختند که چگونه کارلوس سلیم، سرمایهدار مکزیکی عربتبار، بهسرعت در مسیر تبدیلشدن به ثروتمندترین فرد جهان قرار گرفته است.
افشاگریها نشان میداد که بخش مهمی از ثروت او از طریق خصوصیسازی شرکتهای مخابراتی دولتی در آمریکای لاتین و ساختن یک امپراتوری تلفن و موبایل حاصل شده است. منتقدان میگفتند این ثروت افسانهای، صرفاً محصول بازار آزاد سالم نبوده، بلکه نتیجه ترکیبی از:
- خصوصیسازی رانتی
- وامهای کلان
- امتیازهای خاص
- و ضعف نظارت عمومی
بوده است.
در تفسیرهای منتشرشده هشدار داده میشد که اگر چنین شکافهای عظیم درآمدی و فساد اقتصادی ادامه یابد، جهان ممکن است با نوعی شورش اجتماعی تازه یا حتی بازگشت اشکالی از آنارشیسم مواجه شود.
🛢️ سوءاستفادههای هالیبرتون از جنگ عراق
در مارس ۲۰۰۷، تصمیم شرکت هالیبرتون برای انتقال مقر خود از هیوستون به دوبی، سوژه اصلی رسانههای آمریکا شد. این شرکت، که با دیک چنی پیوندهای روشن داشت، متهم بود که از جنگ عراق سودی عظیم برده و از راه قراردادهای بدون مناقصه و فروشهای گران، میلیاردها دلار به جیب زده است.
رسانهها گزارش میدادند که هالیبرتون:
- بیش از ۲۵ میلیارد دلار از هزینههای جنگ عراق سود برده
- در برخی قراردادها تا سه میلیارد دلار گرانفروشی کرده
- و حتی در توزیع بطری آب آشامیدنی میان نظامیان هم وارد پیمانکاری شده است
منتقدان میگفتند انتقال به دوبی راهی برای فرار مالیاتی، دورشدن از نظارت حقوقی و نزدیکشدن بیشتر به مرکز ثقل نفت و رانت در خلیج فارس است.
✈️ انتقال مدیریت عملیات لیبی به ناتو و نقش فرانسه
در ۲۵ مارس ۲۰۱۱، ایالات متحده اعلام کرد که هدایت عملیات نظامی علیه لیبی را به ناتو میسپارد. پس از این تصمیم، فرانسه عملاً در خط مقدم مدیریت عملیات قرار گرفت و نقش آمریکا تا حدی به پسزمینه رفت.
رئیس ستاد ارتش فرانسه در همان روز اعلام کرد که جنگندههای ناو هواپیمابر شارل دوگل مواضع توپخانهای لیبی را منهدم کردهاند و آسمان این کشور در کنترل آنان است.
منتقدان این روند یادآور شدند که شارل دوگل در تاریخ فرانسه نماد خروج از استعمار کلاسیک و پرهیز از ضعیفکُشی بود، و استفاده از ناوی با نام او برای حمله به کشوری که تعرضی به فرانسه نکرده بود، نوعی وارونگی تاریخی به شمار میرفت.
🛢️ شورش لیبی؛ توطئه کمپانیهای نفتی؟
در برخی تفسیرهای منتشرشده در مارس ۲۰۱۱، از جمله در پراودا آنلاین، ادعا شد که علت اصلی بحران لیبی، تصمیم معمر قذافی در سال ۲۰۰۹ برای ملیکردن گستردهتر عملیات نفتی و توزیع بیشتر درآمد میان مردم بود.
بر اساس این روایت، طرح قذافی:
- منافع کمپانیهای نفتی غرب
- و دولتهای حامی آنان
را تهدید میکرد. از این رو، در فاصله دو سال، زمینههای داخلی و رسانهای برای شورش مسلحانه و سپس مداخله خارجی فراهم شد.
چه این تحلیل را بپذیریم و چه نه، روشن است که در مسئله لیبی، نفت، رسانه، امنیت و مداخله خارجی در هم تنیده شدند و ماجرای این کشور را به یکی از نمونههای کلاسیک ژئوپلیتیک منابع در قرن بیستویکم تبدیل کردند.
⚰️ خاکسپاری قربانیان حملات ناتو در طرابلس
در ۲۵ مارس ۲۰۱۱، مراسم خاکسپاری حدود یکصد غیرنظامی لیبیایی که در حملات هوایی و موشکی ناتو کشته شده بودند، در طرابلس برگزار شد. دهها هزار نفر در این مراسم حضور یافتند و علیه مداخله نظامی غرب شعار دادند.
شرکتکنندگان میگفتند:
- سازمان ملل که باید مانع جنگ باشد، خود بستر جنگ شده
- شورشیان، ابزار کمپانیهای نفتی و دولتهای خارجیاند
- و قدرتهای بزرگ به جان یک ملت کوچک افتادهاند
این مراسم، بازتاب شکاف عمیق میان روایت رسمی ناتو و تجربه زیسته مردمی بود که خود را قربانی «محافظت از غیرنظامیان» میدانستند.
📌 برخی دیگر از رویدادهای ۲۶ مارس
🔹 در ۱۶۶۸، انگلیسیها منطقه بمبئی را در هند تصرف کردند.
🔹 در ۱۷۹۰، آمریکا نخستین قانون تابعیت مهاجران را تصویب کرد.
🔹 در ۱۸۰۴، کنگره آمریکا انتقال گروهی از بومیان شرق میسیسیپی به لوئیزیانا را تصویب کرد.
🔹 در ۱۸۱۸، زلزلهای شدید کاراکاس را ویران کرد و بیش از بیست هزار کشته برجا گذاشت.
🔹 در ۲۰۰۰، ولادیمیر پوتین در انتخاباتی عمومی رئیسجمهور روسیه شد.
📌 جمعبندی تحلیلی
در رویدادهای ۲۶ مارس، یک محور مشترک آشکار است:
👉 پیوند میان اخلاق، آگاهی و قدرت.
از زرتشت که اخلاق را بنیان سعادت میدانست، تا بحث نبوغ و پرورش، از بحران رسانههای چاپی تا افشای پیوند نفت و جنگ، و از وجدان ایوو مورالس تا اشک کودک عراقی، همه این رخدادها یک نکته را یادآوری میکنند:
تمدن فقط با ابزار، ثروت و قدرت ساخته نمیشود؛
تمدن زمانی پایدار میماند که اخلاق، آگاهی و مسئولیت نیز در کنار آن حضور داشته باشند.
✍️ گردآوری: پیمان (ساموئل) سلاحی
