📰 امروز در ایران و جهان چه گذشت سوم فروردین ماه
📅 ۲۳ مارس
🏛️ ایران
👑 معرفی خسرو انوشیروان بهعنوان ولیعهد ایران؛ کاهش مالیاتها و اصلاحات کشاورزی
در ۲۳ مارس سال ۵۱۹ میلادی، در هفته نوروز، قباد، شاه ساسانی ایران، سومین پسر خود «انوشیروان» را بهعنوان ولیعهد و شاه آینده ایران معرفی کرد. قباد سه پسر داشت. یکی از آنان، «کاووس»، در همان مراسم به فرمانداری تپورستان، یا همان تبرستان و مازندران، منصوب شد. پسر دیگر او «زم» نام داشت که یکی از چشمانش نابینا بود.
قباد در مراسم معرفی انوشیروان اعلام کرد که این انتخاب حاصل چند سال بررسی، تجربه و سنجش بوده و او به درستی این تصمیم اطمینان دارد.
قباد که سالها با هونها درگیر جنگ بود، پیشتر تحت تأثیر اندیشههای اجتماعی مزدک قرار داشت. او در سال ۵۱۵ میلادی و در آیین نوروز، تصمیم خود را برای کاهش چشمگیر مالیات کشاورزان و اقشار کمدرآمد، اجرای اصلاحات کشاورزی، افزایش سهم کشاورزان از محصول تا ۳۳ درصد، و نیز اجرای چند برنامه عمرانی از جمله ساخت سدها اعلام کرده بود؛ برنامههایی که به اجرا درآمدند.
انوشیروان پس از رسیدن به سلطنت، به نام خسرو انوشیروان یا خسرو یکم شناخته شد و اصلاحات گستردهای در حوزههای فرهنگی، اجتماعی، قضایی و اقتصادی به اجرا گذاشت. او علاقهمند بود که گروهی از مردم را به حضور بپذیرد و سخنان آنان را مستقیم بشنود. به همین دلیل دستور داده بود تالاری بزرگ با ساختمانی ضمیمه در تیسفون ساخته شود؛ تالاری که بعدها به «طاق کسری» شهرت یافت و برخی شاعران آن را «بارگه داد» نامیدهاند.
او همزمان فرمان ساخت دانشگاهی در گندیشاپور برای آموزش و تحقیق در طب و فلسفه را صادر کرد؛ مرکزی که ظرف یک سال آماده شد و در سال ۵۵۰ میلادی آغاز به کار کرد. همچنین دارالتألیف و دارالترجمهای ایجاد شد که ترجمه کلیله و دمنه از هندی به فارسی از یادگارهای آن است.
خسرو انوشیروان در نقاط مختلف ایران بزرگ نیز دفاتر دائمی ویژهای ایجاد کرده بود تا مردم بتوانند انتقاد، پیشنهاد یا شکایت خود را به آنجا بسپارند و گزارش آن به شخص او برسد. او حتی اعلام کرده بود که هر کس بخواهد، میتواند مستقیماً به او مراجعه کند. گفته شده است که او هر چند ساعت یکبار به بالکن دفتر کار خود میرفت تا ببیند آیا کسی در میدان مجاور کاخ در انتظار دیدار یا ارائه عریضه است یا نه.
در کتابها آمده است که خسرو، که در تاریخ به لقب «دادگر» معروف شده، زنجیری متصل به زنگی میان بیرون دفتر خود و میدان مجاور کاخ نصب کرده بود تا مراجعهکنندگان بتوانند با کشیدن آن، حضور خود را اعلام کنند و بیش از حد در انتظار نمانند. این ابتکار انوشیروان دادگر بعدها بهصورت «حق تقدیم عریضه» یا Petition به رئیس کشور، رئیس دولت و پارلمان در نظامهای مختلف به رسمیت شناخته شد.
در ایران نیز در دورههای بعد، مجلسین سنا و شورا کمیسیون عرایض داشتند و امروز نیز این کار در قالب کمیسیون اصل ۹۰ و نهادهای بازرسی دنبال میشود.
🎭 کریمخان زند و راه شاد کردن مردم؛ شادی، حق مردم است
در سال ۱۷۶۱ میلادی، آیین سلام نوروزی در شیراز، نهچندان دور از تخت جمشید، برگزار شد. این نخستین بار نبود که یک فرمانروا در قلب پارس چنین آیینی برپا میکرد. پیش از کریمخان، عضدالدوله دیلمی نیز این مراسم را در شیراز برگزار کرده بود.
کریمخان زند، که بهجای عنوان «شاه»، لقب «وکیل» یا «وکیل مردم» را برای خود برگزیده بود، پس از اعلام شیراز بهعنوان پایتخت ایران، از همان سال سلام نوروزی را در عمارتی که امروز موزه پارس نامیده میشود برگزار میکرد و سپس برای دیدن مردم عادی به کوچه و خیابان میرفت.
او در همان ایام نوروز، از جیب خود چند نوازنده را به کار گرفته بود تا در میدانهای شیراز بنوازند و مردم را شاد کنند؛ رسمی که بعدتر به روزهای دیگر نیز گسترش یافت. کریمخان هر آنچه را که میتوانست برای شاد کردن مردم و کاهش غمهای آنان انجام میداد. از نگاه او، آنگونه که مورخان از رفتار و گفتار او برداشت کردهاند، شادی و شاد بودن از حقوق طبیعی مردم بود. او برای آگاهی از مشکلات جامعه حتی به قهوهخانهها میرفت و در کنار مردم آبگوشت میخورد.
✈️ آخرین سفر محمدرضاشاه پهلوی؛ بازگشت به مصر
در ۲۳ مارس ۱۹۸۰، در ایام نوروز، محمدرضاشاه پهلوی پس از پانزده ماه آوارگی بار دیگر به مصر بازگشت. او چند ماه بعد در همان کشور درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد.
پهلوی دوم که ۳۷ سال سلطنت کرده بود، پیشتر نیز در مصر تحت درمان قرار گرفته بود، هرچند گفته میشد روند درمان او زیر نظر پزشکان فرانسوی و نه پزشکان مصری انجام میشد. او پیش از آن نیز در نیویورک تحت عمل جراحی قرار گرفته بود. پذیرش او در آمریکا برای درمان، یکی از عوامل اصلی بحران گروگانگیری سفارت آمریکا در تهران شد؛ بحرانی که ۴۴۴ روز به طول انجامید.
محمدرضاشاه که از سال ۱۹۷۳ به سرطان مبتلا بود، پس از خروج از ایران در دیماه ۱۳۵۷، به مصر، مراکش، باهاما، مکزیک، آمریکا و پاناما رفت و در همه این کشورها زیر سایه ترس از ترور یا تحویل به جمهوری اسلامی زندگی کرد. او سرانجام در مارس ۱۹۸۰ به انور سادات اعتماد کرد و بار دیگر به مصر رفت.
او در دوران ولایتعهدی و پادشاهی نیز چند بار به مصر سفر کرده بود. نخستین سفر مهم او به این کشور برای ازدواج با فوزیه، خواهر پادشاه وقت مصر، انجام شده بود.
🌿 تلاش تازه تاجیکان برای بازگشت به ریشه؛ آیینهای نوروزی در تاجیکستان
در مارس ۲۰۰۷، امامعلی رحمان، رئیسجمهور تاجیکستان، حذف پسوندهای روسی از نامهای خانوادگی تاجیکان را اعلام کرد؛ اقدامی که در ایام نوروز آن سال هدیهای بزرگ تلقی شد. به این ترتیب، از آن پس نام او «امامعلی رحمان» خوانده شد، نه «رحمانوف». حتی این امکان مطرح بود که بعدها پسوندهای پارسیتری مانند رحمانیان، رحمانزاده یا رحمانپور جایگزین شوند.
او در طول زمامداری خود کوششهای چشمگیری برای پالایش و تقویت زبان و ادبیات فارسی، تحکیم فرهنگ نیاکان و گسترش پیوند میان کشورهای فارسیزبان انجام داده است. روسها در دوران سلطه خود بر فرارود، کوشیدند مردم این منطقه را از ریشههای فرهنگی پارسی دور کنند تا امکان بازگشت آنان به هویت تاریخی مشترک از میان برود.
تاجیکان روزهای ملی و میراث هزارانساله خود، بهویژه نوروز، را بسیار گرامی میدارند. آنان در نوروز پیش از هر چیز از نیاکان، گذشتگان و گذشته خود یاد میکنند، شاهنامه میخوانند و به دیدار آثار تاریخی میروند؛ گویی میخواهند در فضای باقیمانده از نیاکان خود تنفس کنند و با آنان گفتوگویی خاموش داشته باشند.
تاجیکان و پارسیتباران ساکن افغانستان و فرارود جمعیتی نزدیک به سی میلیون نفر را تشکیل میدهند. بخشی از آنان از چهارده قرن پیش عنوان «پارسیبان» را برای خود حفظ کردهاند تا نشان دهند که زبان پارسی و فرهنگ ایرانی را نگاهبانی کردهاند و این میراث را به نسلهای بعد رساندهاند.
در آستانه نوروز ۲۰۰۷، انجمن جهانی روزنامهنگاران پارسینگار نیز در تاجیکستان تأسیس شد؛ رخدادی که در کنار فعالیتهای پیشین انجمن ادیبان زبان پارسی، معنایی فرهنگی و هویتی روشن داشت.
🔬 در قلمرو دانش
🚀 نخستین راهپیمایی در فضا
در ۱۸ مارس ۱۹۶۵، الکسی لئونوف، فضانورد روس، که با سفینه «وسخود-۲» در مدار زمین در حرکت بود، از سفینه خارج شد و به مدت ۱۲ دقیقه در فضای بیرون از آن حرکت کرد؛ عملی که بعدها با عنوان «راهپیمایی فضایی» شناخته شد.
او نخستین انسان در تاریخ بود که در فضای بیرون از سفینه قدم گذاشت. این اقدام در آن زمان جسارت و شهامت فراوانی میطلبید. لئونوف، متولد ۳۰ مه ۱۹۳۴، پیش از آن خلبان جنگنده میگ بود.
📰 در قلمرو رسانهها
🖋️ سرانجام قدیمیترین مجله طنز؛ پایان «پانچ»
در ۲۳ مارس ۱۹۹۲ در لندن اعلام شد که شماره ۸ آوریل، یعنی دو هفته بعد، آخرین شماره نشریه طنز «پانچ» خواهد بود و این مجله تعطیل میشود.
هنری میهیو این نشریه را در سال ۱۸۴۲ در انگلستان بنیان گذاشته بود. واژه Punch در زبان انگلیسی هم به معنای «ضربه مشت» و هم به معنای «شربت چاشنیدار» است؛ واژهای که هر دو معنای کنایه و طنز را در خود دارد.
این مجله در زمان تعطیلی، که توسط شرکت ناشر دیلی اکسپرس چاپ میشد، تیراژی داشت که از ۱۷۵ هزار نسخه به ۳۳ هزار نسخه سقوط کرده بود و دیگر سودآور نبود.
تعطیلی «پانچ» بحثهای بسیاری را برانگیخت. برخی تحلیلگران گفتند که این نشریه از روش قدیمی خود، یعنی انتقاد غیرمستقیم و عمیق، فاصله گرفته و به شوخینویسی و کارتونهای صرفاً سرگرمکننده روی آورده بود و در نتیجه مخاطبان جدی خود را از دست داده بود.
همین بحثها باعث شد محمد الفاید، سرمایهدار مصری، در سال ۱۹۹۶ برای احیای آن تلاش کند. اما با وجود کوششهای تازه، این مجله نتوانست به سوددهی برسد و سرانجام در سال ۲۰۰۲ دوباره تعطیل شد.
منتقدان رسانهای در آن زمان نوشتند که در کشوری مانند انگلستان، که در آن انتقاد صریح و انتشار دیدگاه مخالف محدودیتی ندارد، دیگر فضای سابق برای یک مجله صرفاً طنز سیاسی وجود ندارد و طنز بیشتر به عرصه سرگرمی و کارتونهای سبک منتقل شده است.
🌍 سایر ملل
🐎 روزی که مغولان کراکو را همچون شهرهای خراسان ویران کردند
پس از شکست نیروهای لهستانی از مغولان در ۱۸ مارس ۱۲۴۱، مغولان ظرف چهار روز شهر کراکو، دومین شهر مهم لهستان امروز، را ویران کردند؛ آنگونه که پیشتر شهرهای خراسان بزرگ را ویران کرده بودند.
کراکو که در آن زمان عمدتاً آلمانینشین بود، در جنوب لهستان قرار داشت و در سالهای ۱۲۵۹ و ۱۲۸۷ نیز دوباره مورد حمله مغولان واقع شد و آسیب فراوان دید. این حملات از سوی شاخهای از مغولان انجام میشد که بخشهایی از روسیه کنونی را گرفته و از آنجا به مجارستان و اروپای مرکزی یورش میبردند.
تعرض مغولان به ایران و روسیه از سال ۱۲۱۹ آغاز شده بود. برخی مورخان بر این باورند که بخشی از آثار اخلاقی و روانی این تهاجمات، از چین تا اروپای مرکزی، تا قرنها باقی مانده است.
🗺️ نمونهای از بذل و بخشش اراضی بومیان آمریکا
جان برکلی، بارون انگلیسی، در ۱۸ مارس ۱۶۷۳ نزدیک به نیمی از سرزمینی را که بعدها ایالت نیوجرسی آمریکا شد، به مهاجران کوئیکر فروخت.
برکلی در جریان جنگ داخلی انگلستان از پادشاه حمایت کرده بود و در پاداش این حمایت، اراضی اطراف نیویورک و نیوجرسی کنونی به او واگذار شده بود؛ زمینهایی که در اصل متعلق به بومیان آمریکا بودند. این امتیاز ابتدا به دوک یورک داده شده بود و سپس بخشی از آن به بارون برکلی رسید و او سهم خود را به کوئیکرها فروخت.
این رویداد یکی از نمونههای روشن نحوه واگذاری و معامله بر سر سرزمینهای دیگران توسط قدرتهای اروپایی است؛ بدون آنکه دغدغهای جدی نسبت به حق بومیان یا پرسش وجدان در میان باشد.
⚒️ سرنوشت نخستین اتحادیه صنفی انگلستان
دولت انگلستان در ۱۸ مارس ۱۸۳۴ بنیانگذاران نخستین اتحادیه صنفی کشاورزان این کشور را به استرالیا تبعید کرد.
این گروه، اتحادیه خود را «جامعه دوستانه کارگران کشاورزی» نامیده بودند و هدف آن دفاع از منافع کارگران کشاورز بود. اما قانون وقت انگلستان ایجاد چنین تشکلهایی را ممنوع کرده بود.
با این حال، همین اتحادیه بعدها به زیربنای اتحادیههای صنفی و سندیکاهای کارگری در کشورهای انگلیسیزبان تبدیل شد.
👑 ترور پادشاه دانمارکی یونان
در جریان جنگ اول بالکان، جورج اول، پادشاه یونان، که برای بازدید از شهر تسالونیکی به آنجا رفته بود، در ۱۸ مارس ۱۹۱۳ ترور شد. او شاهزادهای دانمارکی بود و هنگام مرگ ۶۸ سال داشت. جورج از سال ۱۸۶۳ به مدت پنجاه سال بر یونان حکومت کرده بود.
پس از استقلال یونان از عثمانی، قدرتهای اروپایی در نشست لندن تصمیم گرفتند که نظام این کشور پادشاهی باشد، حال آنکه یونان در گذشته سلطنتی نبود و بیشتر بهصورت دولت-شهر اداره میشد. همین مسئله موجب شد قدرتهای اروپایی برای آن یک پادشاه خارجی تعیین کنند؛ نخست «اوتو» از باواریا و سپس جورج دانمارکی.
⚔️ محور برلین-رم و تلاش برای وارد کردن ایران به آن
در مارس ۱۹۴۰، هیتلر در گذرگاه برنر با موسولینی دیدار کرد. در مذاکرات ۱۸ مارس، موسولینی پذیرفت که ایتالیا در جنگ با انگلستان و فرانسه به آلمان کمک کند و هیتلر نیز پذیرفت که از ایده احیای امپراتوری روم و گسترش نفوذ ایتالیا در مدیترانه حمایت کند.
آلمان و ایتالیا در اکتبر ۱۹۳۹ پیمان دوستی و اتحاد امضا کرده و آن را محور رم-برلین نامیده بودند. این اتحاد بعدها وجه نظامی آشکارتری یافت و ژاپن، رومانی، مجارستان، اسلواکی، بلغارستان و برای مدتی کوتاه عراق نیز به آن نزدیک شدند.
در سال ۱۹۴۰ و ماههای نخست ۱۹۴۱، تلاشهایی برای کشاندن ایران رضاشاهی به این محور نیز انجام شد. به رضاشاه وعده داده شده بود که در احیای امپراتوری ایران به او کمک خواهد شد؛ وعدهای که در عمل به معنای فروپاشی احتمالی شوروی و تغییر موازنه قدرت در منطقه بود.
✊ قتلعام شرپویل
در ۲۳ مارس ۱۹۶۰، دو روز پس از کشتار معروف شرپویل، این رویداد همچنان در صدر اخبار رسانههای جهان قرار داشت و موج اعتراضها به آن گسترش مییافت.
در ۲۱ مارس ۱۹۶۰، پلیس حکومت تبعیض نژادی آفریقای جنوبی در شهر شرپویل، در نزدیکی ژوهانسبورگ، به سوی سیاهپوستانی که برای اعتراض مسالمتآمیز به یک قانون ناعادلانه گرد آمده بودند، آتش گشود. در این تیراندازی ۶۹ تن کشته و ۱۸۰ نفر دیگر زخمی شدند.
قانون مورد اعتراض، رفتوآمد سیاهپوستان بدون مجوز ویژه در محلههای سفیدپوستنشین را ممنوع میکرد. بسیاری از مجروحان نیز از ترس بازداشت، حتی به بیمارستان مراجعه نکردند. این رویداد بعدها در تاریخ با عنوان «قتلعام شرپویل» ثبت شد.
🎯 روزی که شیخ احمد یاسین با راکت اسرائیل کشته شد
بامداد ۲۲ مارس ۲۰۰۴ در نوار غزه، یک هلیکوپتر ارتش اسرائیل با شلیک راکت، شیخ احمد یاسین، رهبر معنوی حماس، را کشت. او که از مسجد به خانه بازمیگشت، در خودروی حاملش هدف قرار گرفت. در این حمله، پسر او و چند نفر دیگر نیز کشته شدند.
ارتش اسرائیل بعداً به این عملیات اعتراف کرد. احمد یاسین که در سال ۱۹۳۶ در فلسطین به دنیا آمده بود، از دهه ۱۹۶۰ به تدریس میپرداخت و بعدها در شکلگیری حماس نقش اساسی داشت. شماری از دولتها و نیز دبیرکل وقت سازمان ملل این اقدام را محکوم کرده و آن را کمکی به روند صلح ندانسته بودند.
🌐 واکنشها به بمباران لیبی؛ از پوتین تا هند
حملات هوایی و موشکی سه دولت اصلی عضو ناتو به لیبی در مارس ۲۰۱۱، که پس از تصویب قطعنامه ۱۹۷۳ شورای امنیت آغاز شد، با موجی از اعتراض و مخالفت در سطح جهانی همراه شد.
منتقدان میگفتند قطعنامه با عباراتی مبهم، راه را برای مداخله نظامی گسترده باز گذاشت. دولت لیبی نیز هدف واقعی این حملات را نفت، نفوذ ژئوپلیتیک و احتمال تجزیه کشور میدانست.
ولادیمیر پوتین این حملات را شبیه فراخوان جنگهای صلیبی خواند. سرگئی لاوروف از خطر بازگشت آنارشیسم بینالمللی سخن گفت. ژیرینوفسکی آن را تعرضی عریان و استعماری توصیف کرد و وزیر خارجه هند نیز تصریح کرد که بمباران، ابزار محافظت از غیرنظامیان نیست و عملی غیرقانونی و خلاف منطق است.
این بحران، به تعبیر بسیاری از تحلیلگران، یکی از نمونههای روشن تغییر قواعد مداخله در قرن بیستویکم بود؛ جایی که قدرت نظامی، رسانه و مشروعیتسازی بینالمللی در کنار هم قرار گرفتند.
📌 برخی دیگر از رویدادهای ۲۳ مارس
🔹 در ۱۱۶۹، شیرکوه، ژنرال و وزیر کرد دولت مصر و عموی صلاحالدین ایوبی، درگذشت و بعدتر صلاحالدین جانشین او شد.
🔹 در ۱۸۰۸، ناپلئون بناپارت برادر خود ژوزف را پادشاه اسپانیا کرد.
🔹 در ۱۸۶۸، دانشگاه کالیفرنیا در برکلی آغاز به کار کرد؛ مرکزی که بعدها به یکی از مهمترین دانشگاههای آمریکا تبدیل شد.
🔹 در ۱۹۱۹، موسولینی در میلان جنبش فاشیستی ایتالیا را بنیان گذاشت.
🔹 در همان سال، حزب کمونیست هند نیز تأسیس شد.
🔹 در ۱۹۳۴، کنگره آمریکا پذیرفت که از سال ۱۹۴۵ به فیلیپین استقلال داده شود؛ استقلالی که در ۱۹۴۶ نهایی شد.
🔹 در ۱۹۴۰، جنبش مسلمانان هند رسماً خواستار تشکیل کشوری مستقل برای مسلمانان شد؛ کشوری که هفت سال بعد به نام پاکستان پدید آمد و در ۱۹۷۱ بخش شرقی آن به بنگلادش تبدیل شد.
🔹 در ۱۹۴۵، جزیره اوکیناوای ژاپن زیر آتش سنگین ناوهای آمریکایی قرار گرفت.
🔹 در ۱۹۵۶، پاکستان عنوان «جمهوری اسلامی پاکستان» را برگزید و سودان نیز در همان روز از استعمار بریتانیا استقلال یافت.
📌 جمعبندی تحلیلی
از انوشیروان و اصلاحات دولتساز ساسانی، تا کریمخان و فهم اجتماعی او از شادی عمومی، و از شرپویل تا لیبی، یک منطق مشترک دیده میشود:
👉 قدرت زمانی پایدار میشود که با عدالت، پاسخگویی و هویت جمعی همسو باشد.
👉 و هرگاه قدرت از جامعه، اخلاق و حافظه تاریخی جدا شود، بحران، خشونت و بیثباتی آغاز میشود.
✍️ گردآوری: پیمان (ساموئل) سلاحی
