سقوط مادورو ؛ ۷ پیامد ژئوپلیتیک برای جمهوری اسلامی و بازار نفت ؛ وقتی ونزوئلا به حلقه فشار علیه جمهوری اسلامی بدل می‌شود

نویسنده: مهدی نصیری‌خواه و علیرضا مسعودیان خوزانی ژرنالیست و تحلیلگر سیاسی

پیشگفتار

تحولات اخیر ونزوئلا را نمی‌توان صرفاً در چارچوب یک بحران داخلی یا جابه‌جایی قدرت در آمریکای لاتین فهمید. پایان سیاسی نیکولاس مادورو، یا حتی ورود ونزوئلا به مرحله پسامادورو، شکافی راهبردی در جبهه دولت‌های اقتدارگرا و ضدغربی ایجاد می‌کند؛ جبهه‌ای که جمهوری اسلامی ایران طی دو دهه گذشته یکی از ستون‌های اصلی آن بوده است.

ونزوئلا برای تهران فقط یک متحد سیاسی نبود. کاراکاس برای جمهوری اسلامی، نماد یک الگوی مشترک بود: حکومتی ضدآمریکایی، نفتی، ایدئولوژیک، تحریم‌شده و متکی بر دشمن‌تراشی خارجی برای پوشاندن شکست‌های داخلی.

به همین دلیل، فروپاشی یا تضعیف جدی ساختار مادورو فقط یک خبر از آمریکای لاتین نیست؛ پیامی مستقیم برای تهران است.

اگر ونزوئلا از اردوگاه ضدغربی خارج شود یا حتی از شدت هم‌پیمانی با جمهوری اسلامی بکاهد، یکی از حلقه‌های مهم شبکه فشارگریز تهران در نیم‌کره غربی تضعیف خواهد شد.

ونزوئلا؛ پایان یک الگوی شکست‌خورده

حکومت مادورو بر سه پایه استوار بود: اقتصاد نفتی فرسوده، سرکوب سیاسی و روایت ضدآمریکایی.

این سه پایه، برای مدتی توانستند بقای رژیم را تضمین کنند، اما نتوانستند کشوری پایدار بسازند.

ونزوئلا با وجود دارا بودن یکی از بزرگ‌ترین ذخایر نفتی جهان، به یکی از نمونه‌های کلاسیک فروپاشی حکمرانی اقتصادی تبدیل شد. بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا درباره نفت ونزوئلا، این کشور در سال ۲۰۲۳ حدود ۳۰۳ میلیارد بشکه ذخایر اثبات‌شده نفت خام داشت و از این نظر در صدر جهان قرار می‌گرفت، اما تولید نفت آن تنها بخش کوچکی از تولید جهانی را تشکیل می‌داد.

این تناقض، تصویر دقیقی از شکست مدل مادورو است: کشوری با منابع عظیم، اما گرفتار دولت ناکارآمد، فساد ساختاری، فرار سرمایه، مهاجرت میلیونی، کاهش ظرفیت تولید و انزوای بین‌المللی.

گزارش دیدبان حقوق بشر درباره ونزوئلا نیز نشان می‌دهد که بحران سیاسی پس از انتخابات ۲۰۲۴، سرکوب مخالفان، بازداشت‌ها و نبود شفافیت انتخاباتی، مشروعیت داخلی و خارجی حکومت مادورو را به‌شدت فرسوده کرده بود.

از این منظر، سقوط مادورو فقط شکست یک دولت نیست؛ شکست یک مدل حکمرانی است. مدلی که می‌کوشید با سرکوب داخلی، دشمن‌تراشی خارجی و توزیع رانت نفتی، ناکارآمدی ساختاری خود را پنهان کند.

این همان الگویی است که در اشکال متفاوت، در جمهوری اسلامی نیز دیده می‌شود.

تهران و کاراکاس؛ فراتر از یک رابطه دیپلماتیک

رابطه جمهوری اسلامی و ونزوئلا هیچ‌گاه صرفاً رابطه‌ای معمولی میان دو دولت نبود. این رابطه بر پایه اشتراک در تحریم، دشمنی با آمریکا، اقتصاد نفتی، شبکه‌های دور زدن تحریم و هم‌پوشانی ایدئولوژیک شکل گرفت.

تهران و کاراکاس در سال‌های مختلف از یکدیگر برای دور زدن تحریم‌ها، تبادل سوخت، انتقال فناوری، همکاری‌های صنعتی، پروژه‌های نمادین و تبلیغات سیاسی استفاده کردند.

این پیوند را می‌توان «شراکت فشارگریز» نامید؛ یعنی همکاری میان دو حکومت تحریم‌شده برای کاهش اثر فشارهای غربی.

گزارش Atlantic Council درباره ارتباط ونزوئلا و ایران توضیح می‌دهد که پیوند تهران و کاراکاس برای جمهوری اسلامی فقط ارزش اقتصادی نداشت، بلکه حامل پیامی ژئوپلیتیک بود: اینکه ایران می‌تواند در حیاط خلوت آمریکا نیز متحدانی ضدغربی داشته باشد.

به همین دلیل، پایان مادورو برای تهران فقط از دست رفتن یک دوست سیاسی نیست. این رخداد ترک خوردن روایتی است که جمهوری اسلامی سال‌ها با آن خود را بخشی از «محور جهانی مقاومت» معرفی می‌کرد.

اگر کاراکاس از مدار تهران خارج شود، جمهوری اسلامی یکی از ویترین‌های ضدآمریکایی خود را در آمریکای لاتین از دست می‌دهد.

نفت ونزوئلا؛ سوپاپ اطمینان انرژی غرب؟

یکی از مهم‌ترین ابعاد ژئوپلیتیک ونزوئلا، نفت است.

ونزوئلا بزرگ‌ترین ذخایر اثبات‌شده نفت جهان را دارد، اما به دلیل تحریم، سوءمدیریت، فرسودگی زیرساخت‌ها و کاهش سرمایه‌گذاری، نتوانسته از این ظرفیت استفاده کند. گزارش EIA درباره درآمدهای نفتی کشورهای اوپک نشان می‌دهد که ایران و ونزوئلا، به دلیل تحریم‌ها، از هدف‌گذاری‌های معمول اوپک‌پلاس مستثنا بوده‌اند و هر دو در سال‌های اخیر بخشی از تولید نفت خود را افزایش داده‌اند.

در یک سناریوی راهبردی، اگر دولت پسامادورو بتواند تولید نفت ونزوئلا را احیا کند و هم‌زمان روابط خود را با آمریکا و اروپا بازسازی نماید، نفت ونزوئلا می‌تواند به ابزار مهمی در مدیریت بازار انرژی تبدیل شود.

این مسئله برای ایران اهمیت مستقیم دارد.

جمهوری اسلامی در مواقع بحران، همواره تلاش کرده است از موقعیت ژئوپلیتیک خود در خلیج فارس و تهدید امنیت انرژی استفاده کند. اگر غرب بتواند بخشی از کمبودهای احتمالی بازار را از طریق نفت ونزوئلا جبران کند، قدرت چانه‌زنی تهران در میدان انرژی کاهش می‌یابد.

به بیان ساده‌تر، ونزوئلا می‌تواند در آینده به «سوپاپ اطمینان انرژی غرب» در برابر کارت نفتی جمهوری اسلامی تبدیل شود.

این برداشت، یک سیاست رسمی اعلام‌شده نیست؛ بلکه یک سناریوی تحلیلی است. اما با منطق امنیت انرژی آمریکا و اروپا همخوانی دارد.

ونزوئلا به‌مثابه الگوی فشار ترکیبی

از منظر راهبردی، سقوط یا تضعیف مادورو می‌تواند نمونه‌ای از یک الگوی فشار ترکیبی باشد؛ الگویی که بر ترکیب فشار اقتصادی، انزوای دیپلماتیک، جنگ روایت‌ها، تحریم‌های هدفمند، شکاف درون‌حاکمیتی و حمایت سیاسی از نیروهای دگرگونی‌خواه استوار است.

این الگو الزاماً به معنای مداخله نظامی مستقیم نیست.

در دنیای امروز، حکومت‌های اقتدارگرا همیشه با تانک سقوط نمی‌کنند. گاهی با فرسایش مشروعیت، فروپاشی اقتصاد، شکاف در نخبگان، فشار خارجی هوشمند و ناتوانی در پاسخ به جامعه از درون تهی می‌شوند.

ونزوئلا از این نظر می‌تواند به یک آزمایشگاه ژئوپلیتیک تبدیل شود. آزمایشگاهی که نشان می‌دهد چگونه می‌توان یک حکومت ایدئولوژیک منزوی را بدون جنگ کلاسیک، در مسیر فرسایش ساختاری قرار داد.

پیام ضمنی برای تهران روشن است: نظم جهانی جدید با حکومت‌هایی که در برابر اصلاح مقاومت می‌کنند، صرفاً از مسیر مماشات برخورد نمی‌کند؛ بلکه می‌تواند از فشار چندلایه، هوشمندانه و زمان‌مند استفاده کند.

آمریکای لاتین؛ عمق استراتژیک فراموش‌شده جمهوری اسلامی

جمهوری اسلامی از دهه‌ها پیش کوشید در آمریکای لاتین، به‌ویژه در کشورهایی مانند ونزوئلا، بولیوی، نیکاراگوئه و کوبا، پایگاه سیاسی و تبلیغاتی ایجاد کند.

هدف تهران روشن بود: حضور در حیاط خلوت آمریکا، ساختن ائتلاف ضدغربی، ایجاد مسیرهای تجاری جایگزین، کاهش اثر تحریم‌ها و نمایش قدرت فرامنطقه‌ای.

ونزوئلا در این پروژه جایگاهی ویژه داشت. این کشور هم نفتی بود، هم ضدآمریکایی، هم تحریم‌شده و هم از نظر سیاسی به روایت‌های جمهوری اسلامی نزدیک.

اما اگر دولت پسامادورو به سمت بازسازی رابطه با غرب حرکت کند، بخش مهمی از سرمایه‌گذاری سیاسی جمهوری اسلامی در آمریکای لاتین بی‌پناه می‌شود.

این مسئله فقط به سفارتخانه‌ها یا توافق‌نامه‌های رسمی محدود نیست. شبکه‌های اقتصادی، رسانه‌ای، مالی و سیاسی همسو با تهران نیز تحت فشار قرار می‌گیرند.

به تعبیر دیگر، کاراکاس می‌تواند از «فرصت نفوذ» برای تهران به «کانون هزینه» تبدیل شود.

حزب‌الله، ایران و آمریکای لاتین

بحث نفوذ جمهوری اسلامی در آمریکای لاتین بدون اشاره به شبکه‌های وابسته یا همسو با حزب‌الله ناقص است.

در سال‌های گذشته، گزارش‌های متعددی درباره حضور یا فعالیت شبکه‌های مرتبط با حزب‌الله در آمریکای لاتین منتشر شده است. گزارش RAND درباره شبکه‌های حزب‌الله در آمریکای لاتین توضیح می‌دهد که برخی کشورهای منطقه، از جمله آرژانتین، کلمبیا، هندوراس و پاراگوئه، حزب‌الله را به‌عنوان سازمان تروریستی معرفی کرده‌اند و نگرانی‌هایی درباره فعالیت‌های مالی، لجستیکی و شبکه‌ای آن وجود دارد.

البته باید دقیق بود: هر رابطه ایران و ونزوئلا را نمی‌توان به‌طور مستقیم به حزب‌الله تقلیل داد. اما در تحلیل امنیتی غرب، آمریکای لاتین یکی از مناطقی است که امکان استفاده از شبکه‌های مالی، تجاری و مهاجرتی برای اهداف نفوذ یا دور زدن تحریم در آن بررسی می‌شود.

اگر دولت آینده ونزوئلا به سمت همکاری بیشتر با آمریکا و متحدان منطقه‌ای آن برود، این شبکه‌ها نیز زیر فشار تازه قرار خواهند گرفت.

این برای تهران یک زیان مضاعف است: هم متحد سیاسی را از دست می‌دهد، هم بخشی از زیرساخت‌های غیررسمی خود را در نیم‌کره غربی.

اثر دومینو؛ وقتی سقوط‌ها سرایت می‌کنند

حکومت‌های اقتدارگرا بیش از هر چیز از «سرایت سقوط» می‌ترسند.

زیرا فروپاشی یک نظام مشابه، پیام روانی نیرومندی به جوامع تحت فشار می‌فرستد: اگر آن‌ها توانستند، ما هم می‌توانیم.

ونزوئلا می‌تواند چنین پیامی برای جامعه ایران داشته باشد. کشوری که سال‌ها با بحران اقتصادی، مهاجرت، فساد، سرکوب و انزوای خارجی روبه‌رو بود، اگر وارد مرحله گذار شود، نشان می‌دهد حتی حکومت‌های به‌ظاهر پایدار نیز در برابر ترکیب بحران اقتصادی، خشم اجتماعی و فشار بین‌المللی دوام نامحدود ندارند.

در ایران نیز نشانه‌های فرسایش آشکار است: تورم مزمن، کاهش ارزش پول ملی، مهاجرت نخبگان، بحران مشروعیت، شکاف دولت ـ ملت، فرسایش ایدئولوژی رسمی و ناتوانی ساختار در اصلاح خود.

تفاوت مهم اینجاست که جامعه ایران جوان‌تر، شبکه‌ای‌تر، سیاسی‌تر و آگاه‌تر از بسیاری از جوامع مشابه است.

همین ویژگی می‌تواند هر تحول سیاسی را شتاب دهد.

شباهت‌های مادورو و جمهوری اسلامی

میان الگوی حکمرانی مادورو و جمهوری اسلامی شباهت‌های قابل توجهی وجود دارد.

هر دو حکومت از دشمن‌تراشی خارجی برای توجیه شکست‌های داخلی استفاده کرده‌اند.

هر دو به اقتصاد رانتی و منابع طبیعی وابسته بوده‌اند.

هر دو در برابر اصلاح ساختاری مقاومت کرده‌اند.

هر دو مخالفان خود را عامل خارجی معرفی کرده‌اند.

هر دو از رسانه دولتی برای ساختن روایت مقاومت استفاده کرده‌اند.

و هر دو تلاش کرده‌اند با ائتلاف‌های ضدغربی، ضعف داخلی خود را در قالب قدرت ژئوپلیتیک پنهان کنند.

اما در نهایت، هیچ حکومتی نمی‌تواند برای همیشه بحران معیشتی، فساد، سرکوب و بی‌اعتمادی عمومی را با شعار ایدئولوژیک پنهان کند.

ونزوئلا نشان می‌دهد که حتی بزرگ‌ترین ذخایر نفتی جهان نیز نمی‌توانند جایگزین حکمرانی کارآمد، مشروعیت داخلی و رابطه سالم با جامعه شوند.

پیام سقوط مادورو برای تهران

برای جمهوری اسلامی، پیام ونزوئلا چندلایه است.

نخست، متحدان ضدغربی همیشه قابل اتکا نیستند. حکومت‌هایی که بر پایه بحران دائمی، فساد و سرکوب می‌ایستند، در لحظه فشار ممکن است سریع‌تر از انتظار فروبپاشند.

دوم، اقتصاد تحریم‌زده و ایدئولوژیک نمی‌تواند تا ابد خود را بازتولید کند. دیر یا زود، جامعه هزینه این الگو را به زبان مهاجرت، فقر، اعتراض و بی‌اعتمادی بیان می‌کند.

سوم، فشار خارجی اگر با نارضایتی داخلی و شکاف نخبگان همراه شود، می‌تواند به فرسایش ساختاری منجر شود.

چهارم، نفت دیگر تضمین بقای سیاسی نیست. هم ونزوئلا و هم ایران نشان داده‌اند که منابع طبیعی عظیم، اگر در دست حکمرانی ناکارآمد و ایدئولوژیک باشد، به‌جای توسعه، به ابزار فساد و بحران تبدیل می‌شود.

ونزوئلا و آینده فشار علیه جمهوری اسلامی

اگر ونزوئلا وارد دوره بازسازی سیاسی و اقتصادی شود، می‌تواند به یکی از حلقه‌های فشار غیرمستقیم علیه جمهوری اسلامی تبدیل شود.

این فشار در چند سطح قابل تصور است.

در سطح انرژی، افزایش تولید نفت ونزوئلا می‌تواند بخشی از اهرم نفتی ایران را تضعیف کند.

در سطح دیپلماتیک، خروج کاراکاس از محور ضدغربی، انزوای تهران را افزایش می‌دهد.

در سطح امنیتی، همکاری احتمالی دولت جدید ونزوئلا با آمریکا می‌تواند شبکه‌های همسو با ایران را محدود کند.

در سطح روانی، موفقیت گذار در ونزوئلا می‌تواند پیام امید و امکان تغییر را به جامعه ایران منتقل کند.

به همین دلیل، آینده ونزوئلا فقط برای آمریکای لاتین مهم نیست. برای تهران نیز نشانه‌ای از تغییر توازن جهانی است.

جمع‌بندی؛ ونزوئلا، آینه‌ای برای تهران

اگر مادورو سقوط کرده باشد یا ساختار او وارد مرحله فروپاشی شده باشد، فقط یک دولت از قدرت کنار نرفته است؛ یک روایت جهانی شکسته است.

روایتی که می‌گفت می‌توان با سرکوب داخلی، فساد نفتی، دشمن‌تراشی خارجی و شعارهای ضدغربی تا همیشه حکومت کرد.

ونزوئلا نشان می‌دهد چنین الگویی عمر دارد و پایان آن می‌تواند ناگهانی باشد.

برای جمهوری اسلامی، ونزوئلا فقط یک متحد نبود. آینه آینده‌ای ممکن بود.

در این آینه، تهران می‌تواند سرنوشت حکومتی را ببیند که سال‌ها بحران را انکار کرد، جامعه را فرسود، اقتصاد را ویران ساخت و در نهایت در برابر فشارهای داخلی و خارجی آسیب‌پذیر شد.

اگر جمهوری اسلامی این پیام را نادیده بگیرد، ممکن است همان راهی را برود که کاراکاس رفت: راهی از انکار به فرسایش، از فرسایش به انزوا، و از انزوا به فروپاشی.

۱۰ پرسش و پاسخ درباره سقوط مادورو و پیامدهای آن برای جمهوری اسلامی

۱. چرا سقوط مادورو برای جمهوری اسلامی مهم است؟

زیرا ونزوئلا یکی از مهم‌ترین متحدان ضدغربی جمهوری اسلامی در آمریکای لاتین بود. تضعیف یا سقوط مادورو، بخشی از شبکه سیاسی، اقتصادی و تبلیغاتی تهران را در نیم‌کره غربی تضعیف می‌کند.

۲. رابطه ایران و ونزوئلا فقط سیاسی بود؟

خیر. این رابطه شامل همکاری در دور زدن تحریم‌ها، تبادل سوخت، پروژه‌های صنعتی، همکاری‌های تبلیغاتی و هم‌پوشانی روایت‌های ضدآمریکایی بود.

۳. نفت ونزوئلا چه ارتباطی با فشار علیه ایران دارد؟

اگر تولید نفت ونزوئلا افزایش یابد، غرب می‌تواند بخشی از نیاز بازار انرژی را از این مسیر جبران کند و وابستگی بازار به نفت ایران یا تهدیدهای انرژی تهران کاهش یابد.

۴. آیا ونزوئلا می‌تواند جای ایران در بازار نفت را بگیرد؟

به‌طور کامل نه، زیرا نفت ونزوئلا سنگین است و تولید آن به سرمایه‌گذاری و زیرساخت نیاز دارد. اما می‌تواند در سناریوهای بحران، بخشی از فشار بازار را کاهش دهد.

۵. منظور از الگوی فشار ترکیبی چیست؟

فشار ترکیبی یعنی استفاده هم‌زمان از تحریم، انزوای دیپلماتیک، جنگ روایت‌ها، حمایت سیاسی از مخالفان و فشار اقتصادی برای فرسایش یک حکومت اقتدارگرا.

۶. چرا حکومت‌های اقتدارگرا از سرایت سقوط می‌ترسند؟

زیرا سقوط یک حکومت مشابه، به مردم کشورهای دیگر نشان می‌دهد که تغییر ممکن است و هیچ نظامی شکست‌ناپذیر نیست.

۷. شباهت مادورو و جمهوری اسلامی چیست؟

هر دو بر اقتصاد رانتی، دشمن‌تراشی خارجی، سرکوب داخلی، تبلیغات ایدئولوژیک و مقاومت در برابر اصلاح ساختاری تکیه کرده‌اند.

۸. آیا سقوط مادورو به‌تنهایی باعث تضعیف جمهوری اسلامی می‌شود؟

نه به‌تنهایی، اما می‌تواند یکی از حلقه‌های فشار علیه تهران باشد؛ به‌ویژه در حوزه انرژی، دیپلماسی و جنگ روایت‌ها.

۹. نقش حزب‌الله در آمریکای لاتین چیست؟

گزارش‌هایی درباره فعالیت شبکه‌های مرتبط با حزب‌الله در آمریکای لاتین منتشر شده است. برخی کشورها نیز حزب‌الله را به‌عنوان سازمان تروریستی معرفی کرده‌اند. با تغییر دولت در ونزوئلا، این شبکه‌ها ممکن است بیشتر زیر فشار قرار گیرند.

۱۰. پیام اصلی ونزوئلا برای ایران چیست؟

پیام اصلی این است که حکومت‌های ایدئولوژیک و ناکارآمد، حتی اگر سال‌ها دوام بیاورند، در برابر ترکیب بحران اقتصادی، انزوای بین‌المللی و نارضایتی اجتماعی آسیب‌پذیرند.