یوسی کوهن کیست؟ ۷ نقش مهم رئیس پیشین موساد در جنگ سایه ایران و اسرائیل
استراتژیست سایه، معمار عملیاتهای پیچیده و بازیگر کلیدی امنیت ملی اسرائیل
نویسنده: پارسا نصیریخواه وعلیرضا مسعودیان خوزانی
ژرنالیست و تحلیلگر سیاسی
پیشگفتار
یوسی کوهن، رئیس پیشین موساد، یکی از برجستهترین و در عین حال بحثبرانگیزترین چهرههای امنیتی اسرائیل در دوران معاصر است. او نهفقط یک مدیر اطلاعاتی، بلکه نماد ترکیبی کمسابقه از عملیات میدانی، دیپلماسی پنهان، جنگ اطلاعاتی و مهندسی راهبردی در خاورمیانه است.
کوهن در سالهای ریاست خود بر موساد، در قلب یکی از حساسترین دورههای امنیتی اسرائیل قرار داشت؛ دورهای که با افزایش تنش میان اسرائیل و جمهوری اسلامی، خروج آمریکا از برجام، گسترش جنگ سایه، حملات سایبری، عملیاتهای پنهان در خاک ایران و شکلگیری توافقات ابراهیم همزمان شد.
برای بسیاری از تحلیلگران، یوسی کوهن فقط رئیس سابق یک سازمان اطلاعاتی نیست. او نماینده نوعی تفکر امنیتی است که اسرائیل را از سطح دفاع کلاسیک به سطح عملیات پیشدستانه، شبکهسازی منطقهای و بازدارندگی پنهان منتقل کرد.
در این مقاله، زندگی، مسیر صعود، کارنامه امنیتی، نقش منطقهای، جنجالها و چشمانداز سیاسی آینده یوسی کوهن بهصورت تحلیلی و مستند بررسی میشود.
یوسی کوهن کیست؟
یوسی کوهن، با نام کامل یوسف مئیر کوهن، در سال ۱۹۶۱ در اورشلیم و در خانوادهای مذهبی و صهیونیستی به دنیا آمد. او در محیطی رشد کرد که در آن مذهب، هویت ملی، امنیت و سرنوشت اسرائیل بهشدت درهم تنیده بودند.
طبق دادههای منتشرشده در Jewish Virtual Library درباره یوسی کوهن، او پس از خدمت نظامی، در سال ۱۹۸۲ به موساد پیوست؛ یعنی درست در دورهای که اسرائیل درگیر جنگ لبنان، بحرانهای امنیتی منطقهای و رقابتهای اطلاعاتی گسترده در خاورمیانه بود.
برخلاف برخی مدیران امنیتی که مسیر دانشگاهی یا اداری پررنگتری داشتند، کوهن از ابتدا چهرهای عملیاتی و میدانی بود. مسیر او از درون ساختارهای کلاسیک جاسوسی انسانی آغاز شد؛ جایی که توانایی جذب منبع، مدیریت عملیات نفوذ، تحلیل رفتار انسانی و ساختن شبکه اعتماد اهمیت حیاتی دارد.
نقش کلیدی در واحد تسومت؛ مدرسه جاسوسی انسانی
یکی از مهمترین مراحل حرفهای یوسی کوهن، فعالیت در واحد تسومت، بخش مسئول جذب منابع انسانی در موساد بود. تسومت یکی از حساسترین بخشهای موساد است و مأموریت آن جذب، هدایت و مدیریت منابع انسانی در خارج از اسرائیل است.
در جهان اطلاعاتی، منابع انسانی یا HUMINT همچنان یکی از پیچیدهترین و مؤثرترین ابزارهای اطلاعاتی است. ماهواره، شنود، هوش مصنوعی و حملات سایبری اهمیت دارند، اما هیچکدام جای انسانی را نمیگیرند که بتواند در عمق ساختار دشمن نفوذ کند، تصمیمها را از نزدیک ببیند و انگیزهها را بفهمد.
کوهن در همین محیط رشد کرد. او آموخت چگونه باید با افراد ارتباط برقرار کرد، چگونه باید نقطه ضعفها و انگیزهها را شناخت، و چگونه باید یک رابطه انسانی را به دارایی اطلاعاتی تبدیل کرد.
این تجربه بعدها در شکلگیری سبک مدیریتی او در موساد نقش اساسی داشت. کوهن بهجای تکیه صرف بر فناوری، ترکیبی از فناوری، نفوذ انسانی، دیپلماسی محرمانه و عملیاتهای پیچیده را در دستور کار قرار داد.
صعود به رأس هرم امنیتی اسرائیل
یوسی کوهن در دهههای بعد بهتدریج در ساختار موساد رشد کرد. او ریاست بخشهای عملیاتی را بر عهده گرفت، سپس به معاونت موساد رسید و در سال ۲۰۱۳ از سوی بنیامین نتانیاهو بهعنوان مشاور امنیت ملی اسرائیل منصوب شد.
این انتصاب نقطه مهمی در زندگی حرفهای او بود. کوهن در مقام مشاور امنیت ملی، از فضای صرفاً اطلاعاتی وارد سطح سیاستگذاری کلان شد. او در این جایگاه با پروندههای راهبردی اسرائیل، از ایران و سوریه تا آمریکا و کشورهای عربی، ارتباط مستقیم پیدا کرد.
در سال ۲۰۱۶، نتانیاهو او را به ریاست موساد منصوب کرد. بر اساس دادههای عمومی منتشرشده درباره دوران ریاست یوسی کوهن بر موساد، او از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۱ ریاست این سازمان را بر عهده داشت و سپس جای خود را به دیوید بارنیا داد.
انتصاب کوهن نشانه اعتماد ویژه نتانیاهو به او بود. کوهن فقط یک افسر اطلاعاتی نبود؛ او فردی بود که هم میدان عملیات را میشناخت، هم منطق سیاست داخلی اسرائیل را درک میکرد، و هم توان گفتوگو با دولتهای عربی و غربی را داشت.
دوران ریاست بر موساد؛ پنج سال سرنوشتساز
دوران ریاست یوسی کوهن بر موساد، یکی از حساسترین دورههای امنیتی اسرائیل در قرن بیستویکم بود.
این دوره با چند تحول بزرگ همزمان شد: افزایش رقابت منطقهای میان ایران و اسرائیل، جنگ چندلایه در سوریه، گسترش حضور نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی، خروج دولت دونالد ترامپ از برجام، تشدید تحریمها علیه ایران، و سپس شکلگیری روند عادیسازی روابط اسرائیل با برخی کشورهای عربی.
در این دوره، موساد فقط سازمانی برای جمعآوری اطلاعات نبود. موساد به یکی از بازوهای اصلی سیاست خارجی و امنیت ملی اسرائیل تبدیل شد.
کوهن در این چارچوب، نقشی فراتر از مدیر اطلاعاتی کلاسیک ایفا کرد. او در عملیاتهای پنهان، دیپلماسی امنیتی، گفتوگوهای محرمانه با کشورهای عربی، و طراحی فشار چندلایه علیه جمهوری اسلامی نقش داشت.
سرقت آرشیو هستهای ایران؛ عملیات نمادین دوران کوهن
مهمترین عملیات نسبتدادهشده به دوران ریاست کوهن، سرقت آرشیو هستهای ایران در سال ۲۰۱۸ بود. این عملیات یکی از مشهورترین عملیاتهای اطلاعاتی معاصر محسوب میشود.
طبق گزارشهای منتشرشده، مأموران موساد به انباری در منطقه شورآباد تهران نفوذ کردند و حجم بزرگی از اسناد، زونکنها، CDها و فایلهای مرتبط با برنامه هستهای ایران را خارج کردند. این اسناد سپس در اسرائیل نمایش داده شد و بنیامین نتانیاهو از آن برای اثبات ادعای خود درباره ابعاد نظامی برنامه هستهای ایران استفاده کرد.
این عملیات از چند جهت اهمیت داشت.
نخست، از نظر عملیاتی نشان داد که موساد توان نفوذ، شناسایی، ورود، خروج و انتقال اسناد حساس از خاک ایران را دارد.
دوم، از نظر روانی ضربهای سنگین به دستگاه امنیتی جمهوری اسلامی وارد کرد.
سوم، از نظر سیاسی، اسرائیل از این اسناد برای افزایش فشار بر ایران و تأثیرگذاری بر سیاست آمریکا درباره برجام استفاده کرد.
گزارش Jerusalem Post درباره تمرین عملیات آرشیو هستهای ایران نیز نشان میدهد که این عملیات با سطح بالایی از طراحی، تمرین و آمادهسازی انجام شده بود.
در تاریخ جنگ اطلاعاتی اسرائیل و جمهوری اسلامی، این عملیات نقطهای تعیینکننده بود؛ زیرا نشان داد نبرد میان دو طرف فقط در مرزها یا میدانهای نیابتی جریان ندارد، بلکه در قلب ساختار امنیتی ایران نیز ادامه دارد.
ترور دانشمندان هستهای و جنگ سایه ایران و اسرائیل
در دوره ریاست یوسی کوهن، چندین عملیات حساس علیه برنامه هستهای ایران رخ داد. اسرائیل معمولاً مسئولیت رسمی بسیاری از این عملیاتها را نپذیرفته است، اما رسانهها و منابع اطلاعاتی بینالمللی، بخشی از این اقدامات را به موساد نسبت دادهاند.
یکی از مهمترین نمونهها، ترور محسن فخریزاده، چهره کلیدی برنامه هستهای و دفاعی جمهوری اسلامی، در سال ۲۰۲۰ بود. گزارشهای بینالمللی این ترور را به اسرائیل نسبت دادهاند، هرچند اسرائیل رسماً مسئولیت آن را نپذیرفت.
هدف راهبردی این نوع عملیاتها، تنها حذف یک فرد نبود. هدف، کند کردن برنامه هستهای ایران، افزایش هزینه امنیتی تهران، ایجاد اختلال در شبکه علمی ـ نظامی جمهوری اسلامی و ارسال پیام بازدارنده بود.
این اقدامات، جنگ سایه میان ایران و اسرائیل را وارد مرحلهای تازه کرد. جنگی که نه به شکل جنگ رسمی اعلامشده، بلکه در قالب ترور، خرابکاری، حمله سایبری، انفجارهای مشکوک، عملیات دریایی و حملات نیابتی ادامه یافت.
از این منظر، کوهن یکی از چهرههایی بود که دوره جدیدی از نبرد پنهان میان اسرائیل و جمهوری اسلامی را نمایندگی کرد.
نقش یوسی کوهن در توافقات ابراهیم
یکی از جنبههای کمتر نظامی اما بسیار مهم کارنامه یوسی کوهن، نقش او در شکلگیری توافقات ابراهیم بود؛ توافقاتی که به عادیسازی روابط اسرائیل با امارات متحده عربی، بحرین، مراکش و سودان انجامید.
برخلاف تصور رایج، عادیسازی روابط اسرائیل با کشورهای عربی فقط محصول دیپلماسی رسمی نبود. بخش مهمی از این روند، در مسیرهای محرمانه، امنیتی و اطلاعاتی شکل گرفت.
کوهن در این روند نقش مهمی داشت. او با مقامهای امنیتی و سیاسی برخی کشورهای عربی گفتوگو کرد و تلاش کرد نگرانی مشترک از جمهوری اسلامی را به محور همکاری میان اسرائیل و دولتهای عربی تبدیل کند.
در واقع، کوهن توانست تهدید ایران را به زبان مشترک امنیتی میان اسرائیل و برخی کشورهای عربی تبدیل کند.
این نقش، جایگاه او را از یک رئیس موساد فراتر برد و او را به یکی از معماران دیپلماسی امنیتی جدید خاورمیانه تبدیل کرد.
مقابله با شبکههای نیابتی جمهوری اسلامی
در دوره ریاست کوهن، اسرائیل راهبردی را دنبال کرد که هدف آن جلوگیری از تثبیت نظامی جمهوری اسلامی در اطراف مرزهای اسرائیل بود. این راهبرد بهویژه در سوریه، لبنان و عراق اهمیت داشت.
اسرائیل بارها مواضع وابسته به ایران، کاروانهای تسلیحاتی، انبارهای موشکی و پایگاههای مرتبط با سپاه قدس را در سوریه هدف قرار داد. هدف این عملیاتها، جلوگیری از شکلگیری یک کمربند نظامی پیوسته از ایران تا مدیترانه بود.
در این چارچوب، سپاه قدس، حزبالله، گروههای عراقی و شبکههای انتقال سلاح به سوریه و لبنان، بخشی از میدان اصلی تقابل اطلاعاتی و نظامی بودند.
کوهن این میدان را صرفاً از زاویه نظامی نمیدید. از نگاه او، شبکه نیابتی ایران یک ساختار چندلایه بود که باید همزمان از نظر اطلاعاتی، مالی، لجستیکی، سیاسی و روانی تحت فشار قرار گیرد.
به همین دلیل، دوران او را میتوان دوره تشدید جنگ شبکهای میان اسرائیل و جمهوری اسلامی دانست.
جنجالها و انتقادات بینالمللی
با وجود محبوبیت نسبی یوسی کوهن در بخشی از افکار عمومی اسرائیل، کارنامه او بدون جنجال نیست. بسیاری از اقدامات نسبتدادهشده به موساد در دوره او، از منظر حقوق بینالملل، حاکمیت ملی کشورها و معیارهای حقوق بشری محل بحث بوده است.
مهمترین جنجال، گزارش تحقیقی گاردین درباره فشار ادعایی موساد بر دادگاه کیفری بینالمللی بود. در این گزارش ادعا شد که یوسی کوهن شخصاً در عملیات محرمانهای برای فشار بر فاتو بنسودا، دادستان وقت دادگاه کیفری بینالمللی، نقش داشته است.
بر اساس این گزارش، هدف این فشارها جلوگیری یا منحرف کردن روند تحقیق درباره اتهامات مرتبط با اسرائیل و سرزمینهای فلسطینی بود.
این اتهام، اگرچه از سوی اسرائیل در چارچوب روایت امنیت ملی تفسیر میشود، اما از نگاه نهادهای حقوق بشری و حقوقدانان بینالمللی، مسئلهای بسیار جدی است.
زیرا اگر یک سازمان اطلاعاتی تلاش کند روند یک نهاد قضایی بینالمللی را تحت فشار قرار دهد، این اقدام میتواند اصل استقلال قضایی و سازوکار پاسخگویی بینالمللی را تهدید کند.
پرسش اخلاقی درباره عملیاتهای مخفی
عملیاتهای مخفی همواره با یک پرسش بنیادین روبهرو هستند: مرز میان امنیت ملی و نقض حقوق بینالملل کجاست؟
حامیان کوهن میگویند اسرائیل در منطقهای زندگی میکند که دشمنانش موجودیت آن را تهدید میکنند. از این نگاه، عملیاتهای پیشدستانه، ترورهای هدفمند، نفوذ اطلاعاتی و خرابکاریهای امنیتی بخشی از دفاع مشروع یک کشور کوچک در محیطی خصمانه است.
اما منتقدان میگویند این منطق میتواند به بیثباتی دائمی، تضعیف حاکمیت کشورها، گسترش ترورهای فرامرزی و عادیسازی عملیاتهای خارج از چارچوب حقوق بینالملل منجر شود.
در واقع، کارنامه یوسی کوهن در نقطهای قرار دارد که امنیت ملی، اخلاق سیاسی و حقوق بینالملل بهشدت با یکدیگر برخورد میکنند.
همین برخورد است که او را به چهرهای مهم، اما بحثبرانگیز تبدیل میکند.
یوسی کوهن پس از موساد؛ از سایه به صحنه عمومی
پس از پایان دوره ریاست موساد در سال ۲۰۲۱، کوهن برخلاف برخی رؤسای پیشین این سازمان، کاملاً به حاشیه نرفت. او وارد فضای عمومی، رسانهای و تا حدی سیاسی شد.
انتشار کتاب The Sword of Freedom: Israel, Mossad, and the Secret War یکی از مهمترین نشانههای این تغییر بود. این کتاب که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، روایتی از نگاه کوهن به امنیت اسرائیل، موساد، جنگ پنهان و تهدیدهای منطقهای ارائه میدهد.
کوهن در این کتاب تلاش میکند تصویری از اسرائیل بهعنوان کشوری کوچک اما خلاق، جسور و اطلاعاتمحور ارائه دهد؛ کشوری که برای بقا، ناچار است همواره چند قدم جلوتر از دشمنان خود حرکت کند.
این کتاب، علاوه بر ارزش روایی و امنیتی، نوعی اعلام حضور سیاسی نیز تلقی شد. زیرا کوهن از طریق آن، روایت خود را از گذشته بیان کرد و برای آینده نیز جایگاهی در افکار عمومی اسرائیل ساخت.
انتقاد از نتانیاهو و احتمال ورود به سیاست
یوسی کوهن سالها از چهرههای نزدیک به بنیامین نتانیاهو تلقی میشد. اما پس از خروج از موساد، مواضع او پیچیدهتر شد.
در سال ۲۰۲۵، او در مصاحبههایی از مدیریت سیاسی اسرائیل انتقاد کرد و گفت که اسرائیل به تغییر نیاز دارد. گزارش Times of Israel درباره اظهارات کوهن علیه ادامه رهبری نتانیاهو نشان میدهد که او آشکارا وارد فضای بحث درباره آینده رهبری سیاسی اسرائیل شده است.
همچنین در گزارش The Times درباره احتمال ورود یوسی کوهن به سیاست، از او بهعنوان یکی از چهرههایی یاد شده که میتواند در دوره پس از نتانیاهو نقشآفرین شود.
اگر کوهن وارد سیاست شود، احتمالاً سه محور اصلی را دنبال خواهد کرد: امنیتمحوری در سیاست خارجی، تقویت روابط اسرائیل با کشورهای عربی، و افزایش فشار علیه جمهوری اسلامی.
چنین چشماندازی میتواند آینده سیاست اسرائیل و موازنه خاورمیانه را تحت تأثیر قرار دهد.
کوهن؛ چهرهای امنیتی یا سیاستمدار آینده؟
پرسش اصلی درباره آینده یوسی کوهن این است: آیا او یک مقام امنیتی بازنشسته باقی میماند یا به سیاست رسمی وارد خواهد شد؟
پاسخ قطعی هنوز روشن نیست. اما نشانهها نشان میدهد که او از صحنه خارج نشده است.
کوهن سرمایهای دارد که بسیاری از سیاستمداران کلاسیک فاقد آن هستند: تصویر امنیتی، کارنامه عملیاتی، ارتباطات بینالمللی، شناخت از جهان عرب، نزدیکی پیشین به ساختار قدرت، و توان سخن گفتن با افکار عمومی راستگرا و میانهرو در اسرائیل.
اما ورود به سیاست برای یک رئیس سابق موساد، ساده نیست. میدان سیاست با میدان اطلاعاتی تفاوت دارد. در موساد، تصمیمها پنهان، سلسلهمراتبی و محرمانهاند. در سیاست، تصمیمها عمومی، پرهزینه و در معرض نقد روزانه قرار دارند.
اگر کوهن وارد سیاست شود، باید از مقام «مرد سایهها» به جایگاه «چهره پاسخگو» منتقل شود. این انتقال برای هر مقام امنیتی دشوار است.
جمعبندی؛ یوسی کوهن و دوران جدید جنگ سایه ایران و اسرائیل
یوسی کوهن فقط یک رئیس سابق موساد نیست. او نماینده یک دوره جدید در سیاست امنیتی اسرائیل است؛ دورهای که در آن جنگ رسمی جای خود را به جنگ سایه، نفوذ، خرابکاری، عملیات سایبری، ترور هدفمند، دیپلماسی محرمانه و ائتلافسازی منطقهای داده است.
در دوران او، موساد نقشی فعالتر در سیاست خارجی اسرائیل پیدا کرد. عملیات سرقت آرشیو هستهای ایران، تشدید فشار اطلاعاتی بر جمهوری اسلامی، نقشآفرینی در توافقات ابراهیم، و مدیریت بخشی از جنگ پنهان با شبکههای نیابتی تهران، همگی بخشی از این دورهاند.
اما کارنامه او فقط با موفقیتهای عملیاتی تعریف نمیشود. اتهام فشار بر دادگاه کیفری بینالمللی، پرسشهای اخلاقی درباره عملیاتهای مخفی، و بحث درباره مرز امنیت و حقوق بینالملل، بخش جداییناپذیر میراث اوست.
برای فهم رابطه آینده ایران و اسرائیل، مطالعه نقش یوسی کوهن ضروری است. او یکی از چهرههایی بود که جنگ سایه را از سطح عملیات پراکنده به سطح راهبرد امنیت ملی ارتقا داد.
با این حال، آینده او هنوز باز است. اگر وارد سیاست شود، ممکن است از معمار عملیاتهای پنهان به یکی از بازیگران آشکار سیاست اسرائیل تبدیل شود.
در خاورمیانه، گاهی مردان سایه پس از سالها سکوت، ناگهان به متن تاریخ بازمیگردند. یوسی کوهن یکی از همین چهرههاست.
۱۰ پرسش و پاسخ درباره یوسی کوهن و نقش او در امنیت اسرائیل
۱. یوسی کوهن کیست؟
یوسی کوهن، رئیس پیشین موساد و از چهرههای برجسته امنیتی اسرائیل است که از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۱ ریاست موساد را بر عهده داشت.
۲. یوسی کوهن چه زمانی وارد موساد شد؟
او در سال ۱۹۸۲، پس از خدمت نظامی، وارد موساد شد و بعدها در واحدهای مرتبط با جذب منابع انسانی و عملیاتهای نفوذ فعالیت کرد.
۳. مهمترین عملیات دوران یوسی کوهن چه بود؟
مهمترین عملیات نسبتدادهشده به دوران او، سرقت آرشیو هستهای ایران در سال ۲۰۱۸ از تهران بود؛ عملیاتی که ضربهای جدی به اعتبار امنیتی جمهوری اسلامی وارد کرد.
۴. نقش یوسی کوهن در توافقات ابراهیم چه بود؟
او در مسیرهای محرمانه و امنیتی عادیسازی روابط اسرائیل با برخی کشورهای عربی نقش داشت و تهدید جمهوری اسلامی را به محور مشترک همکاری منطقهای تبدیل کرد.
۵. آیا یوسی کوهن در ترور دانشمندان هستهای ایران نقش داشت؟
اسرائیل معمولاً مسئولیت رسمی این عملیاتها را نمیپذیرد، اما رسانهها و منابع اطلاعاتی بینالمللی برخی اقدامات، از جمله ترور محسن فخریزاده، را به موساد نسبت دادهاند.
۶. چرا یوسی کوهن چهرهای بحثبرانگیز است؟
زیرا کارنامه او شامل عملیاتهای موفق اطلاعاتی از یک سو و اتهاماتی درباره فشار بر دادگاه کیفری بینالمللی و نقض حقوق بینالملل از سوی دیگر است.
۷. کتاب The Sword of Freedom درباره چیست؟
این کتاب روایتی از نگاه یوسی کوهن به امنیت اسرائیل، موساد، جنگ پنهان و تهدیدهای منطقهای است و در سال ۲۰۲۵ منتشر شد.
۸. آیا یوسی کوهن وارد سیاست خواهد شد؟
هنوز قطعی نیست، اما مصاحبهها و مواضع اخیر او نشان میدهد که احتمال ورودش به سیاست اسرائیل جدی است.
۹. رابطه یوسی کوهن با نتانیاهو چگونه است؟
کوهن سالها از چهرههای نزدیک به نتانیاهو بود، اما پس از خروج از موساد، از ادامه رهبری او انتقاد کرد و خواستار تغییر در مدیریت سیاسی اسرائیل شد.
۱۰. چرا مطالعه یوسی کوهن برای فهم ایران و اسرائیل مهم است؟
زیرا او یکی از معماران جنگ سایه میان اسرائیل و جمهوری اسلامی بود و نقش مهمی در شکلدهی به راهبرد امنیتی اسرائیل علیه ایران داشت.
منابع و ارجاعات
۲. Jewish Virtual Library: Yossi Cohen
۳. The New York Times: How Israel Stole Iran’s Nuclear Archive
۴. Jerusalem Post: Mossad rehearsed Iran nuclear archive raid
۵. The New York Times: The assassination of Mohsen Fakhrizadeh
۶. U.S. Department of State: The Abraham Accords
۷. National Counterterrorism Center: IRGC-QF
۸. The Guardian: Israeli spy chief and ICC prosecutor controversy
۹. HarperCollins: The Sword of Freedom
۱۰. Times of Israel: Yossi Cohen says Netanyahu should step aside
