جنگ ۱۲ روزه و چالش‌های جمهوری اسلامی؛ ۷ محور برای سنجش ضعف راهبردی
نویسنده: ساموئل(پیمان)سلاحی
تحلیلگر سیاسی امنیتی و روانشناس وجامعه شناس
دامنه بررسی: جنگ ۱۳ تا ۲۴ ژوئن ۲۰۲۵ و پیامدهای آن تا پایان اوت ۲۰۲۵. سناریوهای مقاله از منظر پایان همین دوره بررسی می‌شوند و پیش‌بینی وضعیت امروز نیستند.
مقدمه؛ جنگ ۱۲ روزه چه چیزی را آشکار کرد؟
جنگ ۱۲ روزه پرسشی اساسی درباره جمهوری اسلامی مطرح کرد: آیا توان ایجاد هزینه برای دشمن، با توان جلوگیری از حمله به خاک کشور و حفاظت از مراکز حساس برابر است؟
این جنگ با حملات اسرائیل در ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵ آغاز شد. «Rising Lion» نامی بود که ارتش اسرائیل برای عملیات خود اعلام کرد؛ بنابراین، این عنوان را باید نام عملیات اسرائیلی دانست، نه نام تمام جنگ یا عملیات آمریکا. آتش‌بس در ۲۴ ژوئن وارد مرحله اجرا شد. ۱ ۲
استدلال اصلی این مقاله آن است که شواهد جنگ از آسیب‌پذیری جدی در حفاظت، بازدارندگی و مدیریت بحران پشتیبانی می‌کنند؛ اما از همین شواهد نمی‌توان فروپاشی قریب‌الوقوع حکومت یا نابودی کامل توان نظامی ایران را نتیجه گرفت.
نقد راهبردی زمانی معتبر است که فاصله میان ادعای رسمی، واقعیت قابل بررسی و تفسیر سیاسی را حفظ کند.
۱. جنگ ۱۲ روزه و شکاف میان توان تلافی و توان حفاظت
آسوشیتدپرس در گزارش آغاز جنگ، به نقل از ارتش اسرائیل، مشارکت حدود ۲۰۰ هواپیما در حمله اولیه به حدود ۱۰۰ هدف را گزارش کرد. همان گزارش از کشته‌شدن فرماندهان ارشد و پاسخ موشکی ایران خبر داد. ادعاهای مقام‌های امنیتی درباره استقرار تجهیزات عملیاتی در داخل ایران نیز در آن گزارش مطرح شد، اما مستقلاً تأیید نشده بود. ۳
از منظر تحلیلی، رسیدن حملات به مراکز حساس و فرماندهان، پرسش‌هایی جدی درباره حفاظت اطلاعات، هشدار زودهنگام و پدافند ایجاد می‌کند. بااین‌حال، برای تشخیص سهم دقیق نفوذ انسانی، برتری هوایی یا ضعف سازمانی، به اطلاعات بیشتری نیاز است.
در ارزیابی بازدارندگی باید دو توانایی را جدا کرد:
- توان جلوگیری یا محدودکردن حمله: حفاظت از فرماندهی، زیرساخت و جمعیت.
- توان پاسخ‌دادن: تحمیل هزینه پس از وقوع حمله.
تداوم پاسخ موشکی ایران نشان می‌داد توان تلافی کاملاً از میان نرفته است. اما وجود این توان، ناکامی در حفاظت از اهداف حساس را منتفی نمی‌کند.
بنابراین، پرسش پس از جنگ ۱۲ روزه صرفاً تعداد موشک‌های شلیک‌شده نیست؛ باید سنجید ساختار دفاعی تا چه اندازه توانست از خسارت جلوگیری کند و استمرار تصمیم‌گیری را حفظ کند.
۲. آسیب هسته‌ای؛ چرا «انهدام کامل» نیازمند شواهد بیشتری است؟
آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در ۲۲ ژوئن تأیید کرد که فردو، نطنز و اصفهان در حملات آمریکا هدف قرار گرفته‌اند. آژانس همچنین از آسیب اضافی گسترده در اصفهان و حمله مجدد به نطنز خبر داد. بنابراین، نسبت‌دادن مجموع خسارت این مراکز به عملیات اسرائیل دقیق نیست. ۴
رافائل گروسی در ۲۳ ژوئن اعلام کرد که با توجه به مهمات به‌کاررفته و حساسیت سانتریفیوژها، آسیب بسیار قابل توجه در فردو انتظار می‌رود؛ اما ارزیابی کامل خسارت زیرزمینی در آن زمان ممکن نبود. ۵
نمودار ۱ ـ جمع‌بندی کیفی ارزیابی‌های آژانس در ۲۲ و ۲۳ ژوئن ۲۰۲۵؛ این نمودار درصد تخریب یا رتبه‌بندی عددی خسارت ارائه نمی‌کند.
در تحلیل راهبردی، خسارت فیزیکی، توقف عملیاتی و حذف توان بازسازی سه مفهوم متفاوت‌اند. حتی خسارت سنگین به تجهیزات، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد دانش فنی، نیروی متخصص یا امکان بازسازی از میان رفته است.
همچنین، برای ادعای «تخریب ۶۰ درصد تأسیسات موشکی»، باید تعریف تأسیسات، تعداد کل، روش شمارش و تاریخ ارزیابی مشخص باشد. پرتابگر، انبار، کارخانه و پایگاه موشکی واحدهای قابل جایگزینی نیستند. بدون این اطلاعات، درصد تخریب ظاهری دقیق، اما از نظر تحلیلی گمراه‌کننده است.
۳. پیامدهای اقتصادی جنگ ۱۲ روزه؛ فشار واقعی، بدون آمار اغراق‌آمیز
داده‌های منتشرشده به نقل از مرکز آمار ایران، جهش تورم از ۶۰ به ۸۵ درصد را در ماه‌های پیرامون جنگ تأیید نمی‌کنند. در اردیبهشت ۱۴۰۴، تورم سالانه ۳۳٫۹ درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه ۳۸٫۷ درصد گزارش شد. این دو شاخص در مرداد به‌ترتیب به ۳۶٫۳ و ۴۲٫۴ درصد رسیدند. ۶ ۸
نمودار ۲ ـ داده‌های مرکز آمار به نقل از تجارت‌نیوز، ترند و ایران‌اینترنشنال. تورم سالانه بر میانگین دوازده‌ماهه استوار است؛ تورم نقطه‌به‌نقطه، مقایسه با ماه مشابه سال قبل است. ۶ ۷ ۸
فاصله اردیبهشت تا مرداد، در تورم سالانه ۲٫۴ واحد درصد و در تورم نقطه‌به‌نقطه ۳٫۷ واحد درصد است. این اختلاف، افزایش فشار قیمت‌ها را نشان می‌دهد؛ اما سهم مستقل جنگ را اندازه‌گیری نمی‌کند.
جنگ از ۲۳ خرداد تا ۳ تیر ادامه داشت؛ بنابراین خرداد را نمی‌توان ماهی کاملاً «پیش از جنگ» دانست. برای سنجش اثر علّی جنگ باید روند قبلی تورم، سیاست پولی، محدودیت‌های تجاری، نرخ ارز و عوامل دیگر نیز بررسی شوند.
ادعای سقوط ۵۰ درصدی ارزش ریال نیز بدون تعیین بازار ارز، تاریخ ابتدا و انتها و منبع قیمت قابل استفاده نیست. افزایش ۵۰ درصدی قیمت دلار، از نظر محاسباتی همان کاهش ۵۰ درصدی ارزش ریال نیست.
مسئله راهبردی اقتصاد، فقط افزایش یک شاخص نیست. پرسش این است که حکومت چگونه هزینه بازسازی دفاعی، استمرار خدمات عمومی و فشار معیشتی را هم‌زمان مدیریت می‌کند.
۴. امنیت داخلی؛ تشدید کنترل، نه اثبات خودکار ثبات
عفو بین‌الملل در ۲۰ ژوئن ۲۰۲۵ درباره بازداشت‌ها با اتهام همکاری با اسرائیل، خطر شکنجه و درخواست مقام‌های قضایی برای تسریع رسیدگی و مجازات هشدار داد. این گزارش، شواهد مشخصی از نگرانی حقوق بشری ارائه می‌کند؛ اما جدول استانیِ اعتراضات، بازداشت‌ها و «اعدام‌های میدانی» از آن به دست نمی‌آید. ۹
جدول ۱ ـ داده‌های قابل انتساب درباره بازداشت‌ها
|
شاخص |
گزارش منتشرشده |
محدودیت تفسیر |
|
مجموع بازداشت‌ها در دوره جنگ |
۲۱ هزار نفر، به نقل از سخنگوی پلیس |
ادعای رسمی؛ شمارش مستقل نیست |
|
مظنونان به جاسوسی |
بیش از ۲۶۰ نفر |
اتهام، معادل اثبات جرم نیست |
|
بازداشت به‌دلیل فیلم‌برداری موسوم به غیرمجاز |
۱۷۲ نفر |
جزئیات پرونده‌ها ارائه نشده است |
|
تفکیک استانی |
در این گزارش موجود نیست |
قابل تبدیل به آمار تهران، فارس یا اصفهان نیست |
منبع: آسوشیتدپرس، ۱۲ اوت ۲۰۲۵، به نقل از رسانه دولتی و سخنگوی پلیس. دسته‌ها برای جمع‌زدن مستقل در نظر گرفته نشده‌اند. ۱۰
از منظر تحلیلی، افزایش بازداشت می‌تواند نشانه گسترش کنترل امنیتی باشد؛ به‌تنهایی نه افزایش مشروعیت را ثابت می‌کند و نه نزدیک‌بودن فروپاشی را. برای چنین ارزیابی‌هایی باید انسجام نهادهای قدرت، رفتار جامعه و کیفیت اداره کشور بررسی شود.
در بازآرایی نهادی پس از جنگ نیز باید سمت‌ها دقیق بیان شوند: گزارش ۵ اوت آسوشیتدپرس، علی لاریجانی را دبیر شورای عالی امنیت ملی معرفی می‌کند و ریاست شورای دفاع جدید را بر عهده مسعود پزشکیان می‌داند. تشکیل این شورا به‌تنهایی اثبات‌کننده بی‌اعتمادی به سپاه نیست. ۱۱
جنگ ۱۲ روزه همچنین ضرورت تفکیک نقد حکومت از ارزیابی آسیب به مردم را نشان داد. عفو بین‌الملل در تحقیق ۲۲ ژوئیه درباره حمله اسرائیل به اوین، خواستار بررسی آن به‌عنوان جنایت جنگی شد. این ارزیابی حقوق بشری است، نه حکم نهایی دادگاه. ۱۲
۵. دیپلماسی جنگ ۱۲ روزه؛ محکومیت با تضمین دفاعی فرق دارد
توصیف موضع عربستان و امارات به‌عنوان «سکوت دیپلماتیک» با بیانیه‌های رسمی آن‌ها سازگار نیست. هر دو کشور حمله به ایران را محکوم کردند. ترکیه نیز در ۱۳ ژوئن موضع محکومیت گرفت. ۱۳ ۱۴ ۱۵
نمودار ۳ ـ گزیده مواضع رسمی در ژوئن ۲۰۲۵؛ نمودار، شدت واکنش یا میزان حمایت نظامی را امتیازگذاری نمی‌کند.
روسیه و چین در مواضع رسمی خود، حمله آمریکا را صریحاً محکوم کردند؛ بنابراین تعبیر «بیانیه‌های مبهم» نیز دقیق نیست. بااین‌حال، محکومیت سیاسی را نباید تضمین عملی دفاع از ایران تلقی کرد. ۱۶ ۱۷
اتحادیه اروپا در بیانیه ۱۴ ژوئن، ضمن تأکید بر امنیت اسرائیل و مخالفت با دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای، راه‌حل پایدار را دیپلماسی دانست. قطر نیز در ۲۴ ژوئن از آتش‌بس استقبال کرد و هم‌زمان نقض حاکمیت خود توسط ایران را محکوم کرد. ۱۸ ۱۹
نتیجه تحلیلی این است که روابط دیپلماتیک، همکاری اقتصادی و همسویی سیاسی، لزوماً معادل تعهد دفاع جمعی نیستند. جمهوری اسلامی برای ارزیابی پشتوانه خارجی خود باید میان این سطوح تفاوت بگذارد.
همچنین، ادعای «وتوی قطعنامه‌های ضداسرائیلی درباره این جنگ» به شماره قطعنامه و سابقه رأی‌گیری نیاز دارد. احتمال وتو یا بحث درباره پیش‌نویس، معادل وقوع وتو نیست.
۶. جنگ سایبری و اختلال ارتباطات؛ انتساب دقیق ضروری است
در بررسی جنگ ۱۲ روزه، نباید همه اختلال‌های دیجیتال را حمله سایبری اسرائیل دانست. حمله به یک سامانه مالی، قطع اینترنت با تصمیم حکومتی و اختلال ناشی از آسیب فیزیکی، پدیده‌های متفاوتی هستند.
جدول ۲ ـ رویدادهای دیجیتال مستند و حدود شواهد
|
رویداد |
تاریخ |
شواهد و محدودیت |
|
حمله به نوبیتکس |
۱۸ ژوئن ۲۰۲۵ |
الیپتیک خروج بیش از ۹۰ میلیون دلار به نشانی‌های مهاجمان را ردیابی کرد؛ انتساب نهایی عملیات نیازمند شواهد جداگانه است |
|
حمله به بانک سپه |
۱۷ ژوئن ۲۰۲۵ |
گروه «گنجشک درنده» مسئولیت را پذیرفت؛ این ادعا، اندازه دقیق خسارت را مشخص نمی‌کند |
|
محدودیت گسترده اینترنت |
۱۸ تا ۲۵ ژوئن ۲۰۲۵ |
کلادفلر افت شدید ترافیک، بازگشت جزئی و سپس بازیابی را ثبت کرد؛ این داده، تعداد حملات سایبری نیست |
منابع: تحلیل الیپتیک، ۱۸ ژوئن؛ گزارش پایش کلادفلر، ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۵. ۲۰ ۲۱
برای جدول‌هایی با عنوان «هفت حمله به برق»، «ده نفوذ رسانه‌ای» یا «چهار اختلال فرماندهی»، باید فهرست رویدادها و روش شمارش وجود داشته باشد. شواهد بررسی‌شده چنین شمارش جامعی فراهم نمی‌کنند.
در سطح راهبردی، تاب‌آوری دیجیتال باید با استمرار خدمات سنجیده شود: آیا مردم می‌توانند ارتباط برقرار کنند، پرداخت انجام دهند و به اطلاعات ضروری دسترسی داشته باشند؟ صرف اعلام مقابله با نفوذ، پاسخ این پرسش‌ها نیست.
۷. سناریوهای پس از جنگ ۱۲ روزه؛ مسیرهای مشروط، نه درصدهای ساختگی
با نقطه مشاهده پایان اوت ۲۰۲۵، می‌توان چهار مسیر تحلیلی را بررسی کرد. این مسیرها ممکن است هم‌زمان یا پشت‌سرهم رخ دهند و الزاماً گزینه‌های انحصاری نیستند.
نمودار ۴ ـ چارچوب تحلیلی نویسنده؛ بدون ادعای احتمال آماری یا پیش‌بینی پنج‌ساله.
بازسازی بازدارندگی
در این مسیر، حکومت منابع را به ترمیم دفاع، فرماندهی و حفاظت اطلاعات اختصاص می‌دهد. شاخص ارزیابی، افزایش واقعی توان حفاظت است؛ نه صرفاً اعلام تولید تجهیزات یا تغییر مدیران.
توافق و کاهش تنش
این مسیر به توافق قابل راستی‌آزمایی، سازوکار اجرایی و کاهش هزینه تقابل وابسته است. مذاکره به‌تنهایی نتیجه محسوب نمی‌شود؛ کیفیت تعهدات و امکان اجرای آن‌ها اهمیت دارد.
تداوم کنترل همراه با فرسایش داخلی
حفظ انسجام امنیتی می‌تواند با تداوم فشار اقتصادی هم‌زمان شود. در این حالت، بقای ساختار سیاسی لزوماً به معنای بهبود توان حکمرانی یا رضایت عمومی نیست.
بحران سیاسی یا تقابل دوباره
تشدید خارجی، شکاف مؤثر در ساختار قدرت یا اختلال شدید در اداره کشور می‌تواند مسیر دیگری ایجاد کند. اثبات این وضعیت به نشانه‌های مشخص نیاز دارد؛ نارضایتی عمومی یا خسارت نظامی به‌تنهایی برای پیش‌بینی فروپاشی کافی نیست.
تعیین احتمال‌هایی مانند ۴۰ یا ۶۰ درصد برای این مسیرها، بدون مدل، داده و روش اعتبارسنجی، دقت علمی ایجاد نمی‌کند.
جمع‌بندی؛ ضعف راهبردی را چگونه باید سنجید؟
جنگ ۱۲ روزه مبنای مهمی برای نقد توان حفاظت و بازدارندگی جمهوری اسلامی فراهم کرد. آسیب به مراکز حساس، فشار بر مدیریت بحران و ضرورت بازآرایی نهادی، پرسش‌هایی جدی درباره فاصله میان نمایش قدرت و کارآمدی آن ایجاد کردند.
در مقابل، استمرار پاسخ نظامی و تداوم ساختار حکومت مانع از آن است که خسارت سنگین را خودکار معادل فروپاشی بدانیم.
معیار اصلی باید روشن باشد: آیا سیاست امنیتی توانسته است جان مردم، زیرساخت کشور و امکان تصمیم‌گیری مستقل را حفظ کند؟ اگر هزینه‌ها افزایش یابد و حفاظت مؤثر فراهم نشود، نقد راهبردی ضرورت دارد؛ اما این نقد با آمار اغراق‌آمیز قوی‌تر نمی‌شود.
امنیت ملی را نمی‌توان فقط با بقای حکومت یا تعداد عملیات تلافی‌جویانه سنجید. امنیت باید در زندگی مردم، استمرار خدمات و کاهش احتمال جنگ نیز دیده شود.
منابع
۱. ارتش اسرائیل، ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵. The Announcement by the Chief of the General Staff, LTG Eyal Zamir. منبع اولیه برای نام‌گذاری عملیات؛ طرف درگیر جنگ. پیوند
۲. Associated Press، ۲۴ ژوئن ۲۰۲۵. The Latest: Shaky ceasefire between Israel and Iran appears to hold. پیوند
۳. Associated Press، ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵، با اصلاحیه ۱۸ ژوئن. Israel strikes Iran’s nuclear sites and kills top generals. Iran retaliates with missile barrages. پیوند
۴. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ۲۲ ژوئن ۲۰۲۵. Update on Developments in Iran (5). پیوند
۵. رافائل ماریانو گروسی، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ۲۳ ژوئن ۲۰۲۵. Director General’s Introductory Statement to the Board of Governors. پیوند
۶. تجارت‌نیوز، ۵ خرداد ۱۴۰۴. «صعود نرخ تورم اردیبهشت به ۳۳٫۹ درصد». بازنشر داده‌های مرکز آمار. پیوند
۷. Elnur Baghishov، Trend، ۳۰ ژوئن ۲۰۲۵. Iran feeling pinch as inflation continues to rise. بازنشر داده‌های مرکز آمار. پیوند
۸. ایران‌اینترنشنال، ۲۸ اوت ۲۰۲۵. «مرکز آمار ایران از عبور نرخ تورم مردادماه از مرز ۴۲ درصد خبر داد». پیوند
۹. عفو بین‌الملل، ۲۰ ژوئن ۲۰۲۵. گزارش درباره خطر شکنجه و اعدام افراد متهم به جاسوسی برای اسرائیل؛ نسخه اسپانیایی. پیوند
۱۰. Associated Press، ۱۲ اوت ۲۰۲۵. Iran says it detained 21,000 suspects during the June war with Israel. پیوند
۱۱. Associated Press، ۵ اوت ۲۰۲۵. Iran’s president appoints moderate politician to top security post. پیوند
۱۲. عفو بین‌الملل، ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۵. Iran: Deliberate Israeli attack on Tehran’s Evin prison must be investigated as a war crime. پیوند
۱۳. خبرگزاری رسمی عربستان، SPA، ۲۲ ژوئن ۲۰۲۵. بیانیه درباره حملات آمریکا و تأکید مجدد بر محکومیت نقض حاکمیت ایران در ۱۳ ژوئن. پیوند
۱۴. وزارت خارجه امارات، ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵. UAE Condemns in the Strongest Terms Israel’s Military Targeting of the Islamic Republic of Iran. پیوند
۱۵. وزارت خارجه ترکیه، ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵. بیانیه شماره ۱۲۱ درباره حمله اسرائیل به ایران. پیوند
۱۶. نمایندگی روسیه در سازمان ملل، ۲۲ ژوئن ۲۰۲۵. موضع رسمی در نشست اضطراری شورای امنیت درباره حملات آمریکا. پیوند
۱۷. وزارت خارجه چین، سخنرانی ۲۲ ژوئن ۲۰۲۵. Remarks on Iran by Ambassador Fu Cong at the UN Security Council Emergency Meeting. پیوند
۱۸. شورای اتحادیه اروپا، ۱۴ ژوئن ۲۰۲۵. Israel/Iran: Statement by the High Representative on behalf of the European Union. پیوند
۱۹. وزارت خارجه قطر، ۲۴ ژوئن ۲۰۲۵. Qatar Welcomes Ceasefire Agreement between Iran and Israel. پیوند
۲۰. Elliptic، ۱۸ ژوئن ۲۰۲۵. Iranian crypto exchange Nobitex hacked for over $90 million by pro-Israel group. تحلیل تراکنش‌های بلاک‌چین. پیوند
۲۱. David Belson، Cloudflare، ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۵. Shutdown season: the Q2 2025 Internet disruption summary. گزارش پایش شبکه. پیوند
۵ پرسش و پاسخ درباره جنگ ۱۲ روزه
۱. جنگ ۱۲ روزه چه زمانی رخ داد؟
این جنگ از ۱۳ تا ۲۴ ژوئن ۲۰۲۵، برابر با ۲۳ خرداد تا ۳ تیر ۱۴۰۴، جریان داشت. ۲
۲. آیا Rising Lion نام تمام جنگ بود؟
این عنوان، نام اعلام‌شده عملیات اسرائیل بود. حملات آمریکا باید جداگانه بررسی شوند. ۱ ۴
۳. آیا تمام ظرفیت هسته‌ای ایران نابود شد؟
گزارش‌های مورد استناد، آسیب جدی را نشان می‌دهند؛ اما برای نتیجه‌گیری درباره نابودی تمام ظرفیت، اطلاعات بیشتری درباره تجهیزات، مواد، دانش فنی و امکان بازسازی لازم است. ۵
۴. آیا تورم پس از جنگ به ۸۵ درصد رسید؟
داده‌های بررسی‌شده برای مرداد ۱۴۰۴، تورم سالانه ۳۶٫۳ درصد و نقطه‌به‌نقطه ۴۲٫۴ درصد را نشان می‌دهند؛ نه تورم عمومی ۸۵ درصدی. ۸
۵. آیا جنگ ۱۲ روزه فروپاشی جمهوری اسلامی را اجتناب‌ناپذیر کرد؟
چنین نتیجه‌ای از شواهد این مقاله به دست نمی‌آید. آسیب‌پذیری نظامی و فشار اقتصادی مهم‌اند، اما ارزیابی بقای حکومت به انسجام قدرت، ظرفیت اداره کشور و تحولات اجتماعی نیز وابسته است.
